Trăng tròn, trăng khuyết và khí huyết: "nguyệt sinh vô tả, nguyệt mãn vô bổ" trong Tố Vấn

Tố Vấn, thiên Bát Chính Thần Minh Luận, cho rằng khí huyết đầy vơi theo trăng: trăng mới thì khí huyết bắt đầu tinh, trăng tròn thì thực, trăng khuyết hết thì kinh lạc hư. Vì vậy sách dặn người châm cứu: trăng mới đừng tả, trăng tròn đừng bổ, trăng khuyết hết đừng chữa. Nghiên cứu hiện đại về trăng và giấc ngủ chưa thống nhất.

Bài thiên nhân tương ứng đã bàn ý tưởng chung "người ứng với trời đất". Bài này đi riêng vào trăng: hai đoạn Nội Kinh nói thẳng về trăng, đổi chúng ra lịch âm để thấy "trăng sinh", "trăng tròn" rơi vào ngày nào, rồi đặt cạnh những gì nghiên cứu về trăng và giấc ngủ, chu kỳ kinh nguyệt đã tìm ra, kể cả những lần không lặp lại được.

Đoạn Bát Chính Thần Minh Luận

Hoàng Đế hỏi phép châm, Kỳ Bá đáp: châm phải xem ngày tháng, sao, bốn mùa, tám tiết. Rồi ông nói về trăng, theo nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì", đại ý:

Cùng đoạn ấy có câu "trời lạnh đừng châm, trời ấm đừng ngại". Trăng chỉ là một trong nhiều thứ người châm phải xét: nóng lạnh, mùa, giờ. Logic của bảng khá chặt theo lối âm dương: lúc khí đang lên thì đừng rút bớt, lúc đã đầy thì đừng đổ thêm, lúc đã cạn thì đừng động vào.

Đoạn Tuế Lộ Luận: thủy triều và "ba cái hư"

Linh Khu, thiên Tuế Lộ Luận, nói rõ hơn về cơ chế. Thiếu Sư bảo: người tương ứng với trời đất, với mặt trời mặt trăng. Trăng đầy thì nước biển dâng về phía tây, khí huyết người tích lại, cơ nhục đầy, da kín, lông tóc chắc, thớ thịt khép; lúc ấy gặp gió độc cũng chỉ vào nông. Trăng khuyết hết thì nước biển dâng về phía đông, khí huyết hư, vệ khí đi, da lỏng, thớ thịt mở; gặp gió độc thì vào sâu, phát bệnh đột ngột.

Thiên này còn có khái niệm tam hư, tam thực: năm suy, trăng khuyết, thời tiết trái thì gọi là ba cái hư, dễ bị gió độc làm hại; năm thịnh, trăng đầy, thời tiết hòa là ba cái thực, gió độc khó làm hại. Trăng vì thế không đứng một mình, mà là một trong ba lớp thời gian: năm, tháng, mùa.

Hình ảnh thủy triều là chìa khóa để hiểu người xưa nghĩ gì: nước biển lên xuống theo trăng là điều ai sống ven biển cũng thấy; nước trong người, khí huyết, chắc cũng thế. Đó là phép suy tương tự rất tự nhiên của y học cổ.

Đổi ra lịch âm: trăng tròn không phải lúc nào cũng ngày rằm

Lịch âm Việt Nam bắt đầu tháng ở ngày sóc, lúc trăng mới (bài âm lịch là âm dương lịch). Nên "trăng mới sinh" rơi vào khoảng mùng Một tới mùng Bảy, mùng Tám; "trăng khuyết hết" là mấy ngày cuối tháng và mùng Một.

Nhưng trăng tròn thật sự không phải lúc nào cũng rơi vào ngày Rằm. Chúng tôi tính thời điểm trăng tròn của mười hai tháng năm 2027 theo giờ Việt Nam:

Ví dụ tháng Giêng Đinh Mùi: trăng mới lúc 22 giờ 56 ngày 6/2/2027 (mùng Một Tết), trăng tròn lúc 6 giờ 23 ngày 21/2, tức ngày 16 tháng Giêng chứ không phải Rằm. Lý do là quỹ đạo Mặt Trăng hình elip, nên khoảng từ trăng mới tới trăng tròn dao động từ khoảng 13,9 đến 15,6 ngày, và mùng Một đã được tính từ ngày chứa lúc trăng mới. Ai muốn theo đúng lời Tố Vấn "trăng tròn đầy" thì nên nhìn lịch thiên văn, không chỉ nhìn chữ "Rằm" trên tờ lịch.

Nghiên cứu hiện đại nói gì về trăng và cơ thể

Câu hỏi "trăng có ảnh hưởng tới người không" đã được thử nhiều lần, với kết quả lẫn lộn.

Giấc ngủ. Năm 2013, nhóm của Christian Cajochen ở Thụy Sĩ phân tích lại dữ liệu phòng ngủ của 33 người, ghi trong phòng không có cửa sổ, và thấy quanh ngày trăng tròn, sóng não giấc ngủ sâu giảm khoảng 30%, mất thêm khoảng 5 phút mới ngủ được, tổng giấc ngủ ngắn đi khoảng 20 phút, nồng độ melatonin thấp hơn. Nghiên cứu gây chú ý lớn vì người ngủ không nhìn thấy trăng. Nhưng chỉ một năm sau, nhóm của Cordi phân tích hơn một nghìn đêm ngủ trong phòng thí nghiệm và không tìm thấy liên hệ. Một số nghiên cứu khác tìm thấy hiệu ứng nhỏ, có khi theo chiều ngược.

Năm 2021, nhóm của Casiraghi theo dõi giấc ngủ ngoài đời thật bằng thiết bị đeo tay: các cộng đồng người Toba ở Argentina (có và không có điện) và sinh viên ở Seattle (Mỹ). Họ thấy trong khoảng ba tới năm đêm trước trăng tròn, người ta đi ngủ muộn hơn và ngủ ít hơn, rõ nhất ở nơi không có điện. Cách giải thích hợp lý nhất là ánh trăng buổi tối cho thêm ánh sáng để thức, chứ không phải một "lực" của trăng lên khí huyết.

Chu kỳ kinh nguyệt. Cũng năm 2021, một phân tích nhật ký kinh nguyệt dài hạn của vài chục phụ nữ cho thấy ở một số người, chu kỳ có những giai đoạn đồng bộ với tuần trăng, nhưng sự đồng bộ ấy không bền, giảm theo tuổi và khi tiếp xúc nhiều ánh sáng nhân tạo. Phần lớn nghiên cứu trước đó trên số đông không thấy liên hệ.

Cấp cứu, phẫu thuật. Niềm tin "đêm trăng tròn phòng cấp cứu đông hơn" hay "phẫu thuật ngày trăng tròn chảy máu nhiều hơn" đã được kiểm nhiều lần; các nghiên cứu lớn nhìn chung không thấy khác biệt đáng kể.

Về thủy triều: lực triều của Mặt Trăng làm dâng cả đại dương vì đại dương rất rộng; trên một cơ thể người, lực ấy nhỏ tới mức không đáng kể. Hình ảnh thủy triều trong Tuế Lộ Luận là một phép so sánh đẹp, không phải một cơ chế vật lý.

Sách cổ nói gì

Dịch: Trăng mới sinh thì huyết khí bắt đầu tinh, vệ khí bắt đầu đi; vành trăng đầy thì huyết khí thực, cơ nhục chắc; vành trăng trống thì cơ nhục giảm, kinh lạc hư, vệ khí đi, hình một mình ở lại. Vì thế phải theo thời trời mà điều huyết khí. — Tố Vấn, thiên Bát Chính Thần Minh Luận

Dịch: Trăng sinh đừng tả, trăng đầy đừng bổ, vành trăng trống đừng chữa; thế gọi là được thời mà điều. — Tố Vấn, thiên Bát Chính Thần Minh Luận

Dịch: Người cùng trời đất tham hợp, cùng mặt trời mặt trăng tương ứng. — Linh Khu, thiên Tuế Lộ Luận

Bình: câu thứ hai là câu được trích nhiều nhất, nhưng phải đọc cùng câu thứ nhất mới hiểu: nó là một quy tắc châm cứu, dựa trên quan niệm khí huyết đầy vơi theo trăng. Nó không phải lời khuyên chung cho việc ăn uống hay thuốc men hằng ngày.

Đọc cho đúng mức

• Đây là quy tắc châm cứu của Nội Kinh, không phải luật sức khoẻ chung. Không có cơ sở để hoãn khám, hoãn mổ, đổi thuốc theo tuần trăng.
• Bằng chứng về trăng và giấc ngủ chưa thống nhất. Hiệu ứng nếu có thì nhỏ, và lời giải thích hợp lý nhất là ánh sáng buổi tối.
• "Rằm" không đồng nghĩa trăng tròn. Năm 2027, trăng tròn rơi vào ngày 16 hoặc 17 âm lịch ở gần một nửa số tháng.
• Một số nghiên cứu được nhắc ở đây có cỡ mẫu nhỏ; con số trong bài là để hình dung độ lớn, không nên trích như kết luận cuối cùng.

Việc nên làm

1. Nếu tò mò về giấc ngủ của mình theo tuần trăng, ghi nhật ký giờ ngủ vài tháng, kèm ánh sáng buổi tối (đèn, màn hình); xem bài ngủ trước giờ Tý về giấc ngủ theo Đông y và nghiên cứu.
2. Giữ phòng ngủ tối và giờ ngủ đều; đó là phần có bằng chứng rõ hơn mọi tuần trăng.
3. Khi đọc lời khuyên "kiêng làm việc gì vào ngày trăng tròn" liên quan tới sức khoẻ, hỏi nguồn và hỏi bác sĩ.
4. Muốn tra ngày âm và tuần trăng, dùng công cụ lịch âm.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tố Vấn, thiên Bát Chính Thần Minh Luận (nguyên văn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung; bản ấy viết chữ tả là 寫).
• Linh Khu, thiên Tuế Lộ Luận — đoạn trăng và thủy triều, tam hư tam thực (nguyên văn câu dẫn, đối chiếu Wikisource tiếng Trung).
• Cajochen C. và cộng sự (2013), nghiên cứu về tuần trăng và giấc ngủ trên 33 người; Cordi M. và cộng sự (2014), phân tích lặp lại không thấy liên hệ; Casiraghi L. và cộng sự (2021), giấc ngủ cộng đồng Toba và sinh viên Seattle; Helfrich-Förster C. và cộng sự (2021), chu kỳ kinh nguyệt và tuần trăng.
• Thời điểm trăng mới, trăng tròn năm 2027: tính bằng thư viện thiên văn PyEphem theo giờ Việt Nam; ngày âm theo bộ âm lịch aihuyenhoc.com.