Thập can hoá vận: vì sao Giáp Kỷ hoá Thổ, Ất Canh hoá Kim theo Tố Vấn

Theo Tố Vấn, năm Giáp và năm Kỷ do Thổ vận cai quản, Ất Canh là Kim, Bính Tân là Thuỷ, Đinh Nhâm là Mộc, Mậu Quý là Hoả. Lời giải cổ nhất nằm ở thiên Ngũ Vận Hành: năm luồng khí màu vắt qua những chòm tú đứng ở vị trí của từng cặp can. Đó là một hình ảnh thiên văn, không phải phép đo.

Bảng hoá vận: một quy định, hai thiên cùng chép

Bảng mười can hoá năm vận được Tố Vấn chép hai lần, ở hai thiên liền nhau:

Năm Giáp, Kỷ thì Thổ vận cai quản… — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận, lời Quỷ Du Khu.

Ở thiên Ngũ Vận Hành, cũng Quỷ Du Khu nói gọn hơn: "Thổ chủ Giáp Kỷ, Kim chủ Ất Canh, Thuỷ chủ Bính Tân, Mộc chủ Đinh Nhâm, Hoả chủ Mậu Quý." Rồi Hoàng Đế hỏi một câu rất đáng chú ý: bảng này "không hợp âm dương", là cớ làm sao? Tức là ngay trong sách, người hỏi đã thấy chỗ lạ: Giáp vốn thuộc Mộc, Kỷ vốn thuộc Thổ, sao ghép lại thành Thổ; Bính thuộc Hoả mà hoá Thuỷ. Lời đáp của Kỳ Bá là đoạn năm luồng khí dưới đây.

Năm luồng khí vắt qua bầu trời

Thần đọc văn sách Thái Thuỷ Thiên Nguyên Sách: khí trời đỏ đi qua Ngưu, Nữ và phần Mậu; khí trời vàng đi qua Tâm, Vĩ và phần Kỷ; khí trời xanh đi qua Nguy, Thất, Liễu, Quỷ; khí trời trắng đi qua Cang, Đê, Mão, Tất; khí trời đen đi qua Trương, Dực, Lâu, Vị. Cái gọi là phần Mậu, phần Kỷ chính là Khuê, Bích và Giác, Chẩn, tức cửa ngõ của trời đất. — Tố Vấn, Ngũ Vận Hành đại luận

Nguyên văn trên chúng tôi đối chiếu với bản Tố Vấn trên Wikisource tiếng Trung. Năm màu ứng năm hành: đỏ là Hoả, vàng là Thổ, xanh là Mộc, trắng là Kim, đen là Thuỷ.

Đặt lên vòng hai mươi bốn hướng: sơ đồ bằng bảng

Câu kinh chỉ nói tên tú. Để thấy vì sao luồng khí "nối" đúng hai can, các nhà chú giải (tiêu biểu là bản đồ ngũ thiên ngũ vận trong Loại Kinh Đồ Dực của Trương Cảnh Nhạc) đặt hai mươi tám tú lên vòng hai mươi bốn hướng, nơi tám can (trừ Mậu, Kỷ) và bốn quẻ góc chen giữa mười hai chi. Mậu, Kỷ là Thổ ở trung tâm, nên được gửi vào hai góc Càn (tây bắc) và Tốn (đông nam).

Đọc theo vòng tròn, đi từ chính Bắc theo chiều kim đồng hồ: Nhâm (khí xanh), Quý (khí đỏ), Giáp (khí vàng), Ất (khí trắng), Kỷ ở Tốn (khí vàng), Bính (khí đen), Đinh (khí xanh), Canh (khí trắng), Tân (khí đen), Mậu ở Càn (khí đỏ). Mỗi màu xuất hiện đúng hai lần, ở hai can mà bảng hoá vận ghép làm một cặp. Đó là toàn bộ "chứng minh" của Tố Vấn: không phải lý ngũ hành, mà là một bản đồ trời.

Chữ "thiên môn địa hộ" (cửa trời, ngõ đất) dành cho Khuê Bích và Giác Chẩn có lý do lịch pháp: thời cổ, mặt trời đi qua vùng Khuê Bích quanh tiết Xuân Phân và qua vùng Giác Chẩn quanh Thu Phân, hai lúc ngày đêm cân nhau. Đây là cách giải của người đời sau, chúng tôi ghi như một giả thuyết hợp lý chứ không phải lời kinh.

Những cách giải khác và chỗ chúng gặp nhau

• Cách năm can. Năm cặp đều là hai can cách nhau năm bậc (Giáp thứ nhất, Kỷ thứ sáu; Ất thứ hai, Canh thứ bảy…), giống cách Hà Đồ ghép 1 với 6, 2 với 7. Nhưng Hà Đồ ghép 1–6 thành Thuỷ, còn Giáp Kỷ lại hoá Thổ; nên Hà Đồ chỉ giải thích được cách ghép đôi, không giải thích được hành hoá ra.
• Dương khắc âm thành vợ chồng. Trong mỗi cặp, can dương khắc can âm: Giáp Mộc khắc Kỷ Thổ, Bính Hoả khắc Tân Kim, Mậu Thổ khắc Quý Thuỷ, Canh Kim khắc Ất Mộc, Nhâm Thuỷ khắc Đinh Hoả. Sách mệnh gọi đó là "phu thê hợp". Lối này cũng chỉ giải thích việc ghép đôi.
• Gặp rồng thì hoá. Lấy can năm, độn ra can tháng Thìn: năm Giáp, Kỷ có tháng Mậu Thìn (Thổ); năm Ất, Canh có tháng Canh Thìn (Kim)… cả năm cặp đều khớp. Bảng đầy đủ có ở bài thiên can hợp hoá. Đây là mẹo nhớ của thầy Tử Bình đời sau; nó khớp vì cùng một cấu trúc chu kỳ mười can, chưa hẳn là nguyên nhân.

Ba cách giải đời sau đều chỉ lặp lại kết quả. Chỉ có đoạn năm luồng khí là lời giải nằm trong chính văn bản đặt ra bảng.

Hoá vận khác can hợp trong Bát Tự ở đâu

Cùng một bảng năm cặp, nhưng hai môn dùng khác hẳn:

Nhầm hai cách dùng là lỗi hay gặp: có người đọc Bát Tự thấy trụ năm có Giáp liền cho rằng "người này mang Thổ vận", lẫn chuyện của năm trời đất sang chuyện của một người. Cách tính thái quá, bất cập và các năm đặc biệt ở bài thái quá, bất cập, bình khí.

Sách cổ nói gì

Ngũ vận âm dương là đạo của trời đất. — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận

Bình: câu mở đầu đặt ngũ vận ngang hàng âm dương. Nhưng đọc tiếp tới Ngũ Vận Hành, ta thấy chính trong sách người hỏi đã nhận ra bảng hoá vận "không hợp âm dương" theo cách thường, và người đáp phải viện tới một sách cổ hơn (Thái Thuỷ Thiên Nguyên Sách, nay không còn) cùng một hình ảnh thiên văn. Thái độ trung thực với văn bản là: bảng hoá vận là một quy ước được truyền lại, kèm một lời giải mang tính biểu tượng.

Đọc cho đúng mức

• Năm luồng khí màu không phải hiện tượng thiên văn quan sát được ngày nay. Đọc đó như hình ảnh người xưa dùng để giải thích, không phải mô tả bầu trời.
• Bảng tú – hướng ở trên là cách đặt của các nhà chú giải đời sau; các bản đồ khác nhau có thể lệch vị trí một hai tú.
• Bảy thiên đại luận về vận khí có thể được bổ vào Tố Vấn muộn (Vương Băng đời Đường); xem bài ngũ vận lục khí.
• Hoá vận là lý thuyết văn hoá y học; không dùng để suy bệnh của một người cụ thể.

Việc nên làm

• Muốn nhớ bảng hoá vận, dùng mẹo "gặp rồng thì hoá" hoặc học thuộc năm cặp; muốn hiểu vì sao, đọc đoạn năm luồng khí cùng bảng tú – hướng ở trên.
• Đọc tiếp tư thiên, tại tuyền để thấy chi của năm cho lớp khí thứ hai.
• Đừng đem vận của năm áp vào lá số Bát Tự của một người.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Thiên Nguyên Kỷ đại luận (câu "Giáp Kỷ chi tuế, Thổ vận thống chi"), Ngũ Vận Hành đại luận (đoạn "đan thiên chi khí"); nguyên văn đối chiếu bản Wikisource tiếng Trung.
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh Đồ Dực, phần đồ vận khí (đại ý).
• Vị trí hai mươi tám tú trên vòng hai mươi bốn hướng theo cách đặt thông dụng của các nhà chú giải đời sau.