Âm dương là gì: hai chữ ban đầu chỉ sườn đồi khuất nắng và sườn có nắng, rồi đi từ địa hình thành triết học qua ba mốc

Âm dương là cặp khái niệm chỉ hai mặt vừa đối lập vừa nương nhau của mọi sự vật. Nhưng ban đầu, hai chữ ấy chỉ một điều rất cụ thể: âm là sườn đồi khuất nắng, dương là sườn đồi có nắng. Từ nghĩa địa hình, chữ đi qua ba mốc: dùng để xem đất (Kinh Thi), thành hai trong sáu khí của trời (Tả Truyện), rồi thành "đạo" của vạn vật (Hệ Từ).

Bài này lần theo con đường ấy. Phần bốn quy luật âm dương và cách các môn huyền học dùng chúng có ở bài học thuyết âm dương.

Mổ chữ: gò đất, mây che, mặt trời lên

Cả hai chữ 陰 (âm) và 陽 (dương) đều có bộ 阝 đứng bên trái. Bộ này là dạng viết gọn của chữ 阜 (phụ): gò đất, sườn đồi. Vậy ngay từ hình chữ, âm và dương đã là chuyện của đất đồi, không phải chuyện của trời hay của hai "chất".

Phần bên phải mới phân biệt hai chữ:

Ghép lại: âm là sườn đồi bị mây che, không có nắng; dương là sườn đồi có mặt trời chiếu tới. Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận (đời Đông Hán) giảng gọn: âm là tối, là phía nam của sông và phía bắc của núi; dương là cao và sáng (nguyên văn ở mục Sách cổ nói gì).

Nhìn bảng sẽ thấy một điều đáng nghĩ: âm và dương không phải hai vật, mà là hai trạng thái chiếu sáng của cùng một quả đồi. Mây trôi qua, sườn dương cũng thành âm. Mặt trời xế sang, sườn âm cũng có lúc được nắng. Toàn bộ tính chất "hai mặt chuyển hoá cho nhau" của học thuyết âm dương về sau đã nằm sẵn trong hình ảnh đầu tiên này.

Vì sao phía nam núi là dương, phía nam sông lại là âm

Câu "nam sông bắc núi là âm" thoạt nghe như trái khoáy. Lý do nằm ở vị trí của vùng đất sinh ra hai chữ: lưu vực Hoàng Hà, ở bắc bán cầu, khá xa xích đạo.

• Mặt trời luôn đi lệch về phía nam bầu trời. Sườn núi quay về nam hứng nắng (dương), sườn quay về bắc chịu bóng (âm).
• Với dòng sông chảy giữa hai bờ dốc, bờ bắc là sườn quay về nam, nên được nắng (dương); bờ nam là sườn quay về bắc, bị chính bờ dốc che (âm).

Tên đất cổ giữ lại quy tắc này: Lạc Dương là thành ở bờ bắc sông Lạc, Hoa Âm là đất ở phía bắc núi Hoa. Người Việt cũng có câu "lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam": nhà quay về nam là nhà nằm ở phía dương, mùa đông đón nắng, mùa hè tránh nắng gắt hướng tây.

Mốc thứ nhất: Công Lưu "xem âm dương" để chọn đất

Lần xuất hiện có sức nặng nhất của hai chữ trong văn bản cổ là ở Thi Kinh, bài Công Lưu (phần Đại Nhã). Bài thơ kể Công Lưu, một tổ tiên của nhà Chu, dẫn dân dời về đất Bân. Đến nơi, ông lên đồi, đo bóng mặt trời, xem sườn âm sườn dương, xem dòng suối chảy, rồi mới định chỗ ở (nguyên văn ở mục Sách cổ nói gì).

Ba việc ấy (đo bóng, xem hướng nắng, xem nguồn nước) chính là ba việc của người khảo sát đất đai. Ở đây âm dương vẫn là nghĩa gốc, sườn có nắng và sườn khuất nắng, nhưng đã được dùng như một tiêu chí kỹ thuật để chọn đất. Có thể coi đây là dấu vết sớm nhất của cái sau này gọi là kham dư, phong thuỷ (xem kham dư nhập môn).

Mốc thứ hai: âm dương thành hai trong sáu khí của trời

Đến thời Xuân Thu, hai chữ bắt đầu rời mặt đất để lên trời. Tả Truyện chép chuyện năm thứ nhất đời Lỗ Chiêu Công: Tấn Bình Công bệnh, nước Tần cử thầy thuốc Y Hoà sang xem. Y Hoà giảng rằng trời có sáu khí: âm, dương, gió, mưa, tối, sáng; sáu khí ấy quá độ thì sinh sáu loại bệnh.

Đặt câu này cạnh bài Công Lưu sẽ thấy bước chuyển rõ:

• Ở Công Lưu, âm dương là thuộc tính của đất (sườn nắng, sườn bóng).
• Ở Y Hoà, âm dương là khí của trời, đứng ngang hàng với gió, mưa, tối, sáng: tức là hai trạng thái thời tiết, có thể hiểu thô là lạnh và nóng.
• Và chúng có thể gây bệnh khi quá độ: đây là gốc của lối nghĩ y học "âm thịnh thì hàn, dương thịnh thì nhiệt" về sau.

Cũng khoảng thời gian ấy, sách Quốc Ngữ chép quan Bá Dương Phụ giải thích động đất năm 780 trước Công nguyên bằng khí dương bị đè, khí âm ép lại (đã kể ở bài học thuyết âm dương). Âm dương lúc này đã thành lực tự nhiên, nhưng vẫn là hai trong nhiều lực, chưa phải nguyên lý bao trùm.

Mốc thứ ba: "một âm một dương gọi là đạo"

Bước nhảy cuối cùng diễn ra trong các văn bản cuối Chiến Quốc, đầu Hán. Hệ Từ truyện của Kinh Dịch viết: "Nhất âm nhất dương chi vị đạo", một âm một dương gọi là đạo.

Đến đây âm dương không còn là đất, cũng không còn là khí thời tiết, mà là nguyên lý vận hành của mọi sự: ngày đêm, nóng lạnh, động tĩnh, cứng mềm, vạch liền vạch đứt của quẻ Dịch. Lão Tử cũng nói "vạn vật cõng âm mà ôm dương", khí xung hoà mà thành. Thiên Thiên Hạ của sách Trang Tử thì tóm cả Kinh Dịch trong năm chữ: "Dịch dĩ đạo âm dương".

Mỗi mốc không xoá mốc trước. Người làm phong thuỷ hôm nay vẫn dùng nghĩa mốc 1 (sườn nắng, sườn bóng); thầy thuốc Đông y dùng nghĩa mốc 2 (khí hàn nhiệt); người đọc Dịch dùng nghĩa mốc 3.

Một điều hay bị bỏ qua: phần kinh của Kinh Dịch gần như không có hai chữ này

Lời quẻ, lời hào của Kinh Dịch, phần cổ nhất, hầu như không dùng chữ âm dương theo nghĩa triết học. Vạch liền, vạch đứt được gọi là "cửu" và "lục", không gọi là dương hào, âm hào. Phải tới các truyện (Thoán, Tượng, Hệ Từ, Thuyết Quái) người ta mới đọc lại toàn bộ Kinh Dịch bằng ngôn ngữ âm dương. Chuyện vì sao gọi "cửu", "lục" có ở bài số âm dương, chẵn lẻ.

Biết điều này giúp tránh một lỗi phổ biến: tưởng rằng âm dương có từ "thời Phục Hy vạch quẻ". Văn bản hiện còn cho thấy âm dương là một khái niệm lớn dần qua nhiều thế kỷ, từ chuyện nhìn nắng trên một quả đồi.

Sách cổ nói gì

Dịch: Âm là tối. Là phía nam của sông, phía bắc của núi. — Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự

Dịch: Dương là cao và sáng. — Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự

Bình: Hứa Thận giảng chữ bằng địa hình và ánh sáng, không bằng triết lý. Đây là lời chứng của một nhà văn tự học đời Hán rằng nghĩa gốc vẫn còn được nhớ, dù khi ấy âm dương đã thành nguyên lý lớn.

Dịch: Đo bóng mặt trời rồi lên đồi, xem sườn âm sườn dương, xem dòng suối chảy. — Thi Kinh, Đại Nhã, Công Lưu

Bình: chữ "tướng" ở đây là xem xét, khảo sát. Ba nghìn năm trước, người ta đã chọn đất bằng ba việc rất thực tế: hướng nắng, địa thế, nguồn nước.

Dịch: Trời có sáu khí… sáu khí là âm, dương, gió, mưa, tối, sáng. — Tả Truyện, Chiêu Công năm thứ 1

Dịch: Một âm một dương gọi là đạo. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Dịch: Muôn vật cõng âm mà ôm dương, khí xung hoà mà thành sự hài hoà. — Lão Tử, Đạo Đức Kinh, chương 42

Đọc cho đúng mức

• Phân tích hình chữ ở trên theo Thuyết Văn và cách giảng phổ biến của các nhà văn tự học; có học giả đọc phần 今 trong chữ 侌 khác đi, và hình chữ trên giáp cốt văn, kim văn có biến thể.
• Niên đại các văn bản (Thi Kinh, Tả Truyện, Hệ Từ) là ước lượng của giới nghiên cứu; Hệ Từ được nhiều người xếp vào cuối Chiến Quốc, đầu Hán.
• Ba mốc là cách sắp cho dễ hiểu, không phải ba giai đoạn tách bạch; các nghĩa chồng lên nhau và cùng tồn tại.
• Hiểu nghĩa gốc không làm âm dương "kém sâu" đi; nó chỉ cho thấy một khái niệm triết học lớn có thể mọc lên từ một quan sát rất đời thường.

Việc nên làm

• Lần tới đi qua một quả đồi, một con đê, một bờ sông vào buổi sáng, thử nhìn xem sườn nào nắng, sườn nào bóng: đó là âm dương theo nghĩa gốc.
• Khi gặp một bài viết nói "âm dương có từ thời Phục Hy", hãy nhớ các mốc văn bản ở trên.
• Đọc tiếp bài học thuyết âm dương để thấy âm dương được dùng thế nào trong Kinh Dịch, Đông y, Tử Vi, và bài ngũ hành không phải năm nguyên tố để thấy chữ "hành" cũng có một con đường tương tự.

Nguồn tham khảo

• Hứa Thận — Thuyết Văn Giải Tự, các mục 陰, 陽, 昜, 霒.
• Thi Kinh — Đại Nhã, bài Công Lưu.
• Tả Truyện — Chiêu Công năm thứ 1 (lời Y Hoà về sáu khí).
• Quốc Ngữ — Chu Ngữ thượng (lời Bá Dương Phụ về động đất), đại ý.
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng, chương 5.
• Lão Tử — Đạo Đức Kinh, chương 42.
• Trang Tử — thiên Thiên Hạ.