Âm Dương gia và Trâu Diễn: thuyết ngũ đức chung thuỷ

Trâu Diễn là nhà tư tưởng nước Tề thời Chiến Quốc, người tiêu biểu của Âm Dương gia. Thuyết "ngũ đức chung thuỷ" của ông cho rằng mỗi triều đại ứng với một hành, và triều sau thay triều trước theo vòng tương khắc: Thổ, Mộc, Kim, Hoả, Thuỷ. Tần Thuỷ Hoàng nhận mình là Thuỷ đức; nhà Hán tranh cãi suốt hai trăm năm mình là đức gì.

Trâu Diễn: người mà các vua chư hầu ra tận nơi đón

Sách của Trâu Diễn đều đã mất; ta biết ông chủ yếu qua Sử Ký, phần Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện. Tư Mã Thiên tả ông là người:

Bèn xét sâu sự tiêu – trưởng của âm dương, viết ra những biến thuyết kỳ lạ, xa vời, các thiên Chung Thuỷ, Đại Thánh hơn mười vạn chữ. — Sử Ký, Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện

Phương pháp của ông, theo Tư Mã Thiên:

Lời ông rộng lớn, không theo khuôn thường; ắt trước kiểm ở vật nhỏ, rồi suy rộng ra, tới chỗ không bờ bến. — Sử Ký, Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện

"Kiểm vật nhỏ rồi suy ra lớn" — nghe gần với phương pháp khoa học, nhưng bước "suy tới không bờ bến" là chỗ khác hẳn: không có bước quay lại kiểm cái lớn.

Danh vọng của ông thời ấy rất lớn. Sử Ký kể: sang nước Lương, Lương Huệ Vương ra ngoại thành đón, đãi lễ chủ khách; sang nước Triệu, Bình Nguyên Quân đi nghiêng mình, tự tay phủi chiếu; sang nước Yên, Yên Chiêu Vương cầm chổi đi trước quét đường, xin ngồi hàng học trò, xây cung Kiệt Thạch để thờ làm thầy. Tư Mã Thiên đặt chuyện ấy cạnh cảnh Khổng Tử, Mạnh Tử long đong — như một lời bình lặng lẽ về chuyện vua chúa thích nghe gì.

Ông còn có thuyết Đại Cửu Châu:

Cho rằng cái mà nhà nho gọi là Trung Quốc chỉ chiếm một phần tám mươi mốt của thiên hạ; Trung Quốc gọi là Xích Huyện Thần Châu. — Sử Ký, Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện

Một tầm nhìn địa lý táo bạo cho thời ấy — và cũng cho thấy lối nghĩ của ông: lấy một mô hình đối xứng (chín lần chín) rồi phủ lên cả thế giới.

Ngũ đức chung thuỷ: các triều đại theo vòng ngũ hành

"Ngũ đức" là năm đức — năm hành, hiểu như năm thứ khí vận lần lượt làm chủ thiên hạ. "Chung thuỷ" là hết rồi lại bắt đầu. Sử Ký tóm thuyết của Trâu Diễn là: từ khi trời đất mở ra, năm đức chuyển dời, mỗi đức có cách trị nước hợp với nó, và có điềm báo ứng theo.

Văn bản còn giữ thuyết này đầy đủ nhất không phải của Trâu Diễn mà là thiên Ứng Đồng trong Lã Thị Xuân Thu, soạn ở nước Tần cuối Chiến Quốc:

Phàm bậc đế vương sắp nổi lên, trời ắt trước hiện điềm cho dân dưới thấy. — Lã Thị Xuân Thu, Ứng Đồng

Rồi thiên sách kể lần lượt:

Kẻ thay Hoả ắt sẽ là Thuỷ; trời sẽ trước hiện điềm khí Thuỷ thắng; khí Thuỷ thắng, nên màu chuộng đen, việc làm theo Thuỷ. — Lã Thị Xuân Thu, Ứng Đồng

Nhìn dãy Thổ → Mộc → Kim → Hoả → Thuỷ: mỗi đức sau khắc đức trước (Mộc khắc Thổ, Kim khắc Mộc, Hoả khắc Kim, Thuỷ khắc Hoả). Đây là vòng tương khắc dùng làm lý thuyết lịch sử (bài tương sinh, tương khắc có hai vòng). Câu kết của đoạn còn là một lời cảnh báo: khí Thuỷ đến mà không nhận ra, vận số đủ thì sẽ chuyển sang Thổ — tức người cầm quyền phải biết đức của mình để không lỡ lượt.

Tần Thuỷ Hoàng nhận Thuỷ đức

Lời tiên đoán "kẻ thay Hoả ắt là Thuỷ" được nhà Tần nhận lấy. Sử Ký chép:

Thuỷ Hoàng suy theo truyền thuyết năm đức hết rồi lại bắt đầu, cho rằng nhà Chu được Hoả đức, nhà Tần thay đức nhà Chu, theo cái mà Hoả không thắng được. Nay là lúc bắt đầu Thuỷ đức, đổi đầu năm, lễ chầu mừng đều từ ngày mồng một tháng Mười. Áo mũ, cờ xí, cờ tiết đều chuộng màu đen. Lấy số sáu làm chuẩn… Đổi tên sông Hà thành Đức Thuỷ. — Sử Ký, Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ

Mỗi chi tiết đều là một "chữ" trong ngôn ngữ ngũ hành: Thuỷ ứng màu đen, số sáu (thành số của Thuỷ trong Hà Đồ), mùa đông (tháng Mười là đầu đông theo lịch ấy). Sử Ký còn cho thấy, đại ý, lối cai trị nghiêm khắc, nặng hình pháp của nhà Tần cũng được giải thích là hợp với tính âm lạnh của đức Thuỷ. Một thuyết vũ trụ đã thành lý lẽ chính trị. Bài ngũ hành có khoa học không dùng chính ví dụ này để bàn giới hạn của tư duy tương liên.

Nhà Hán: hai trăm năm tranh cãi mình là đức gì

Nhà Hán kế thừa câu hỏi mà không kế thừa được câu trả lời. Các nét chính, theo sử Hán:

• Đầu Hán giữ Thuỷ đức như nhà Tần — có người lập luận nhà Tần quá ngắn ngủi, không đáng tính.
• Hán Vũ Đế, năm Thái Sơ nguyên niên (104 trước Công nguyên), đổi lịch và đổi sang Thổ đức, chuộng màu vàng: Thổ khắc Thuỷ, Hán thay Tần.
• Cuối Tây Hán, cha con Lưu Hướng, Lưu Hâm đổi hẳn khung: dùng vòng tương sinh thay vòng tương khắc, xếp lại các triều đại từ đầu, và kết luận nhà Hán là Hoả đức. Đông Hán theo cách xếp này; chữ "Viêm Hán" (nhà Hán đức lửa) từ đó mà ra.

Việc đổi từ vòng khắc sang vòng sinh không chỉ là chuyện kỹ thuật. Nhiều nhà nghiên cứu nhận xét: vòng khắc hợp với lối giành thiên hạ bằng chinh phạt (triều sau đánh bại triều trước), còn vòng sinh hợp với lối truyền ngôi, nhường ngôi (triều trước "sinh" ra triều sau). Vương Mãng cướp ngôi nhà Hán đã dùng chính lối sinh ấy để nói mình được trao ngôi một cách chính đáng. Cùng một bộ năm hành, đổi vòng là đổi luôn câu chuyện chính trị.

Âm Dương gia là ai, và vì sao tan biến

Tư Mã Đàm, cha của Tư Mã Thiên, trong bài bàn về sáu nhà, nhận xét về Âm Dương gia:

Từng trộm xét thuật âm dương: chuộng điềm lành mà nhiều kiêng kỵ, khiến người câu nệ và sợ nhiều điều; nhưng việc nó sắp thứ tự lẽ thuận lớn của bốn mùa thì không thể bỏ. — Sử Ký, Thái Sử Công tự tự

Hán Thư, Nghệ Văn Chí, nói cùng một ý theo lối khác:

Dòng Âm Dương gia có lẽ xuất từ chức quan Hy, Hoà: kính thuận trời cao, xem tượng mặt trời, mặt trăng, sao trời, kính cẩn trao thời vụ cho dân — đó là sở trường. Đến khi kẻ câu nệ làm, thì vướng vào cấm kỵ, sa vào số nhỏ, bỏ việc người mà trông vào quỷ thần. — Hán Thư, Nghệ Văn Chí

Nghệ Văn Chí ghi Âm Dương gia có 21 nhà, 369 thiên — nay gần như mất hết. Đáng chú ý là sách xếp Âm Dương gia vào mục Chư tử (các nhà tư tưởng), tách khỏi mục Số thuật (các sách kỹ thuật chiêm bói, chọn ngày, ngũ hành) — tức người đời Hán phân biệt một học thuyết với các kỹ thuật dùng nó (bài thuật số trong Hán Thư Nghệ Văn Chí).

Âm Dương gia tan biến như một trường phái riêng, nhưng không mất đi: phần "sắp bốn mùa" đi vào lịch pháp; phần âm dương ngũ hành đi vào Nho học đời Hán qua Đổng Trọng Thư (bài học thuyết âm dương), vào y học, vào phép chọn ngày; phần "nhiều kiêng kỵ" thì sống mãi trong dân gian. Còn thuyết ngũ đức thì được các triều sau dùng tiếp nhiều thế kỷ, cho tới khi nhà nho đời Tống như Âu Dương Tu, trong các bài bàn về chính thống, phê nó là gượng ép.

Sách cổ nói gì

Các câu Sử Ký, Lã Thị Xuân Thu, Hán Thư ở trên là nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán. Ngoài ra, Sử Ký chép tên các thiên Chung Thuỷ, Đại Thánh của Trâu Diễn và Nghệ Văn Chí ghi tên sách của ông — nhưng không văn bản nào còn lại.

Bình: hai lời nhận xét của Tư Mã Đàm và Ban Cố, cách nhau gần hai thế kỷ, giống nhau đến lạ: giữ phần thiên văn lịch pháp, bỏ phần kiêng kỵ quỷ thần. Đó gần như là lập trường của site này với các phép huyền học: giữ phần có thể đối chiếu với tự nhiên và lịch sử, cẩn thận với phần khiến người ta "câu nệ và sợ nhiều điều".

Đọc cho đúng mức

• Ta không đọc được Trâu Diễn trực tiếp; mọi điều biết về ông đến qua người khác (Sử Ký, Lã Thị Xuân Thu). Thuyết ngũ đức trong Ứng Đồng được cho là của Trâu Diễn, nhưng văn bản không ghi tên ông.
• Năm sinh, năm mất của Trâu Diễn không rõ; các con số trên mạng chỉ là ước đoán.
• Thuyết ngũ đức là một ngôn ngữ chính danh, không phải quy luật lịch sử: cùng một triều Hán có thể được gán ba đức khác nhau tuỳ vòng tính và mục đích.
• Hiểu thuyết này giúp đọc lịch sử (màu cờ, lịch, số đo của một triều đại), không giúp đoán tương lai của quốc gia nào.

Việc nên làm

• Khi đọc một văn bản cổ gắn triều đại với một hành, hỏi: người viết đang dùng vòng khắc hay vòng sinh, và để biện minh cho điều gì?
• Đọc thiên Ứng Đồng cạnh thiên Hồng Phạm: một bên định nghĩa năm hành bằng tính chất, một bên dùng chúng để kể chuyện quyền lực — thấy rõ ngũ hành đã đổi vai thế nào trong vài trăm năm.
• Giữ lời của Tư Mã Đàm làm thước: phần thuận bốn mùa thì giữ, phần khiến người câu nệ, sợ hãi thì xét kỹ.

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký: Mạnh Tử Tuân Khanh liệt truyện (các câu về Trâu Diễn); Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ (đoạn Thuỷ đức); Thái Sử Công tự tự (lời Tư Mã Đàm về Âm Dương gia) — nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán.
• Lã Thị Xuân Thu — Hữu Thuỷ lãm, thiên Ứng Đồng (nguyên văn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán).
• Ban Cố — Hán Thư, Nghệ Văn Chí (đoạn tổng luận Âm Dương gia và số đếm 21 nhà, 369 thiên; nguyên văn).
• Các nét về việc nhà Hán đổi đức (Thái Sơ, Lưu Hướng – Lưu Hâm) theo sử Hán, tóm đại ý.