Ngũ hành không phải "năm nguyên tố": chữ hành là đi, là vận động, và vì sao so với bốn nguyên tố Hy Lạp thì khác hẳn

Ngũ hành không phải năm chất làm nên thế giới. Chữ "hành" nghĩa gốc là đi, là vận động; Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ là năm kiểu vận động: vươn ra, bốc lên, chuyển hoá, thu lại, lắng xuống. Bốn nguyên tố Hy Lạp trả lời câu hỏi "vật làm bằng gì", còn ngũ hành trả lời câu hỏi "vật đang chuyển theo chiều nào".

Chữ "hành" là một ngã tư đường

Trên giáp cốt văn đời Thương, chữ "hành" vẽ hình một ngã tư: hai con đường cắt nhau. Nghĩa đầu tiên của nó là đường đi, rồi là đi, làm, thực hiện. Ta còn dùng nghĩa ấy trong "hành quân", "hành động", "thi hành", "bộ hành".

Gọi Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ là năm "hành" tức là gọi chúng là năm cách đi. Bạch Hổ Thông, sách chép lại hội nghị kinh học ở điện Bạch Hổ năm 79 đời Hán Chương Đế, giải thích thẳng điều này: nói "hành" là muốn nói chúng đi theo trời, chuyển vận khí cho trời. Người đời Hán, những người xây nên hệ ngũ hành hoàn chỉnh, hiểu rõ họ đang nói về chuyển động, không phải về vật liệu.

Dịch sang tiếng Việt hiện đại, nếu phải chọn một chữ, "năm pha" hay "năm thế vận động" gần nghĩa hơn "năm nguyên tố". Giới nghiên cứu Hán học phương Tây từ nửa sau thế kỷ hai mươi cũng dần đổi cách dịch theo hướng đó.

Từ năm thứ vật dụng tới năm cách vận động

Ngũ hành không sinh ra đã là triết học. Văn bản cổ cho thấy ít nhất ba tầng nghĩa nối tiếp nhau.

Tầng một: năm thứ vật dụng. Tả Truyện, năm thứ 27 đời Lỗ Tương Công, chép câu: trời sinh năm thứ tài, dân đều dùng, bỏ một thứ cũng không được. Năm thứ ấy là nước, lửa, kim loại, gỗ, đất. Thiên Đại Vũ Mô trong Thượng Thư còn kể "lục phủ" gồm nước, lửa, kim, gỗ, đất và lúa, nhưng thiên này thuộc phần cổ văn mà giới khảo chứng từ đời Thanh đã chứng minh là soạn muộn, nên chỉ nên dẫn với dè dặt. Ở tầng này, ngũ hành đúng là năm thứ vật chất, nhưng là vật dụng của dân, không phải thành phần cấu tạo vũ trụ.

Tầng hai: năm tính chất. Hồng Phạm tả mỗi hành bằng một động từ: Thuỷ thấm xuống, Hoả bốc lên, Mộc cong và thẳng, Kim theo khuôn mà đổi, Thổ để cấy gặt. Đây là bước ngoặt: hành không còn là đồ vật mà là cách vật ấy cư xử. Nước được định nghĩa bằng việc nó chảy xuống, không bằng việc nó ướt.

Tầng ba: năm pha của một chu trình. Thời Chiến Quốc và đời Hán, ngũ hành được gắn với bốn mùa, năm phương, sinh khắc. Trâu Diễn đem nó giải thích sự thay triều đại; Đổng Trọng Thư xếp nó thành vòng sinh; Tố Vấn đem nó vào cơ thể. Đến đây ngũ hành đã hoàn toàn là một mô hình về sự chuyển tiếp. Xem thêm bài Âm Dương gia và Trâu Diễn.

Bốn nguyên tố Hy Lạp hỏi một câu khác

Cùng khoảng thời gian, ở Hy Lạp, Empedocles (thế kỷ thứ năm trước Công nguyên) đề ra bốn "gốc rễ" của vạn vật: đất, nước, khí, lửa. Bốn gốc rễ ấy không sinh ra, không mất đi; vạn vật chỉ là chúng trộn với nhau theo những tỷ lệ khác nhau, bị hai lực "yêu" và "ghét" kéo lại hoặc đẩy ra. Plato trong Timaeus gán mỗi nguyên tố một khối hình học đều. Aristotle thêm nguyên tố thứ năm cho bầu trời và giải thích bốn nguyên tố bằng hai cặp tính nóng – lạnh, khô – ẩm.

Đặt hai hệ cạnh nhau, khác biệt hiện ra rõ:

Hai chi tiết đáng chú ý. Thứ nhất, ngũ hành không có không khí, vì trong tư duy Trung Hoa, "khí" không phải một trong các thành phần mà là cái chảy qua mọi thành phần. Thứ hai, ngũ hành có gỗ và kim loại, hai thứ mà nhà triết học Hy Lạp sẽ coi là hợp chất. Lý do: Mộc là hình ảnh của sự lớn lên, Kim là hình ảnh của sự thu lại và đông cứng. Chúng được chọn vì cách chúng biến đổi, không vì chúng đơn giản về mặt chất.

Một vật, nhiều hành: thử với một thanh sắt

Hãy theo một thanh sắt trong lò rèn làng.

Thanh sắt nguội nằm trên đe: cứng, nặng, lạnh, giữ nguyên hình. Đó là trạng thái của Kim, thu liễm và cố định. Đưa vào lò nung, nó đỏ rực, mềm ra, toả nhiệt, ánh sáng bốc lên. Lúc này nó đang ở pha Hoả, dù chất vẫn là sắt. Nhúng vào máng nước, hơi bốc lên, sắt cứng lại, co về. Người thợ rèn gọi đó là tôi; người đọc ngũ hành sẽ thấy Thuỷ đang thu và hạ nhiệt cho Hoả, đưa sắt về lại thế Kim mà cứng hơn trước.

Nếu ngũ hành là nguyên tố, câu "thanh sắt đang là Hoả" sẽ vô nghĩa, vì sắt thì mãi là Kim. Nhưng với ngũ hành như năm pha, câu ấy hoàn toàn bình thường. Chính vì vậy Đông y có thể nói cùng một vị thuốc có "tính" nóng hay lạnh tuỳ cách bào chế: sinh địa và thục địa là cùng một rễ cây, xử lý khác nhau thì xếp vào hai tính khác nhau.

Hệ quả khi đọc lá số

Hiểu ngũ hành là pha chứ không phải chất thì nhiều câu hỏi quen thuộc tự rõ:

• "Mệnh khuyết Thuỷ" không có nghĩa là thiếu nước. Nó nói về thế cân bằng của các pha trong tám chữ, và theo sách Tử Bình, việc đếm số chữ thuộc mỗi hành là cách đọc sai từ gốc. Xem bài mệnh khuyết hành có thật không.
• Đặt tên con bằng chữ có bộ "thuỷ" không bù được Thuỷ. Tên là một ký hiệu; cái mà Bát Tự gọi là bổ khuyết là cân bằng giữa các lực trong lá số. Bài đặt tên con theo ngũ hành bàn kỹ.
• Đặt bể cá không làm nhà "nhiều Thuỷ hơn" theo nghĩa vật chất. Phong thuỷ dùng nước như một biểu tượng của thế động, còn hiệu quả của nó là chuyện cần xét riêng.

Sách cổ nói gì

Năm hành: một là Thuỷ, hai là Hoả, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ. Thuỷ thì thấm xuống, Hoả thì bốc lên, Mộc thì cong thẳng, Kim thì theo mà đổi, Thổ thì để cấy gặt. — Thượng Thư, Hồng Phạm

Bình: năm định nghĩa đều là động từ. Không câu nào nói Thuỷ "là" gì; câu nào cũng nói Thuỷ "làm" gì. Đây là bằng chứng văn bản sớm nhất rằng ngũ hành được hiểu như những cách vận động.

Trời sinh năm thứ tài, dân đều dùng, bỏ một thứ cũng không được. — Tả Truyện, Tương Công năm thứ 27

Bình: đây là tầng nghĩa vật chất của ngũ hành, và nó được nói ra trong một cuộc bàn chuyện binh bị, chuyện dùng của. Đem câu này đặt cạnh câu Hồng Phạm, bạn thấy cùng một bộ năm chữ được người xưa dùng ở hai tầng khác nhau.

Ngũ hành là gì? Là Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ. Nói "hành" là muốn nói cái nghĩa đi vận khí cho trời. — Bạch Hổ Thông, thiên Ngũ Hành

Đọc cho đúng mức

Nói ngũ hành không phải nguyên tố không có nghĩa là ngũ hành "cao hơn" hoá học hay "đã biết trước" khoa học hiện đại. Đó là hai loại công cụ trả lời hai loại câu hỏi. Hoá học trả lời vật làm bằng gì, phản ứng thế nào, với độ chính xác mà ngũ hành không hề có. Ngũ hành là một hệ phân loại các pha biến đổi, hữu ích để sắp xếp quan sát về mùa, về cơ thể, về nhịp sống, nhưng không đo đếm được như hoá học.

Ngược lại, nói ngũ hành là "mê tín vì đã có bảng tuần hoàn" cũng là hiểu sai đối tượng. Bốn nguyên tố Hy Lạp bị thay thế vì chúng cạnh tranh trực tiếp với hoá học trong câu hỏi "vật làm bằng gì". Ngũ hành chưa bao giờ trả lời câu hỏi ấy, nên nó không bị hoá học bác bỏ theo cùng cách. Nó có thể được đánh giá ở chỗ khác: mô hình pha ấy có giúp mô tả đúng hiện tượng hay không.

Cũng cần nhớ: người xưa tự biết giới hạn của mô hình. Mặc Tử và Tôn Tử đều nói "ngũ hành không hành nào thắng mãi"; tức là ngay trong nội bộ, ngũ hành không phải luật cứng mà là quan hệ phụ thuộc hoàn cảnh.

Việc nên làm

1. Mỗi khi gặp tên một hành, thử đổi nó thành động từ: Mộc là vươn ra, Hoả là bốc lên, Thổ là chuyển hoá, Kim là thu lại, Thuỷ là lắng xuống. Câu nào đọc lên vô nghĩa sau khi đổi thường là câu đang hiểu ngũ hành như chất.
2. Khi ai đó khuyên "thêm vật thuộc hành X để bù", hỏi: bù cho cái gì, theo cơ chế nào. Câu trả lời dựa vào vật chất là dấu hiệu của cách hiểu nguyên tố.
3. Đọc tiếp bốn tầng sinh khắc thừa vũ để thấy ngũ hành như một hệ động.
4. Nếu bạn quan tâm triết học so sánh, đọc song song Hồng Phạm và các đoạn còn lại của Empedocles; mỗi văn bản chỉ vài trang.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — Hồng Phạm, đoạn ngũ hành
• Tả Truyện — Tương Công năm thứ 27
• Thượng Thư — Đại Vũ Mô, lục phủ (thiên thuộc phần cổ văn, niên đại bị nghi; đại ý)
• Bạch Hổ Thông — thiên Ngũ Hành
• Mặc Tử — Kinh hạ; Tôn Tử Binh Pháp — thiên Hư Thực (đại ý)
• Empedocles — các đoạn còn lại về bốn gốc rễ (qua bản dịch, đại ý)
• Plato — Timaeus; Aristotle — Về sinh và diệt (qua bản dịch, đại ý)