Rằm tháng Giêng (Thượng Nguyên): vì sao "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng"

Rằm tháng Giêng là ngày 15 tháng Giêng âm lịch, đêm trăng tròn đầu tiên của năm, còn gọi là Tết Thượng Nguyên hay Tết Nguyên Tiêu. Gốc của ngày này là Thượng Nguyên của Đạo giáo, ngày Thiên Quan ban phúc; người Việt tiếp nhận và gắn với Phật giáo thành lễ cầu an đầu năm, nên mới có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng". Rằm tháng Giêng năm Đinh Mùi là thứ Bảy 20/2/2027.

Ba cái tên của một ngày

Ba nguyên ứng với ba vị quan của Đạo giáo: Thiên Quan ban phúc, Địa Quan xá tội, Thuỷ Quan giải ách. Hệ thống đủ ba nguyên và gốc của nó có bài riêng ở ba nguyên của Đạo giáo. Ở đây chỉ cần biết: rằm tháng Giêng là ngày của Thiên Quan, ngày "tứ phúc", nên người ta đi lễ để cầu phúc cho cả năm.

Vì sao gắn với chùa: một ngày Đạo giáo trong đời sống Phật giáo Việt

Một điều ít người để ý: rằm tháng Giêng không phải ngày lễ gắn với một sự kiện trong cuộc đời Đức Phật theo truyền thống Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam. Các ngày lễ Phật lớn là Phật Đản, Thành Đạo, Vu Lan… Vậy vì sao câu tục ngữ lại nói "lễ Phật"?

Lời giải nằm ở tam giáo đồng nguyên của người Việt. Trong làng xã, ngôi chùa là nơi sinh hoạt tâm linh chung; ngày rằm, mùng Một vốn đã là ngày đi chùa (xem mùng Một và Rằm). Rằm tháng Giêng là ngày rằm đầu tiên của năm, lại trùng ngày Thượng Nguyên mà dân gian đã quen coi là ngày cầu phúc. Hai lớp chồng lên nhau, và chùa thành nơi người ta tới cầu an đầu năm.

Phật giáo Nam tông có lễ Vạn Phật Hội (Māgha Pūjā) vào một ngày trăng tròn khoảng tháng 2 – 3 dương lịch, có năm gần với rằm tháng Giêng, nhưng đó là một truyền thống khác.

Câu "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng" vì thế nói về tâm thế đầu năm hơn là về giáo lý: đầu năm người ta muốn bắt đầu bằng một việc tử tế, một lời nguyện, một chuyến đi lễ cùng gia đình.

Đêm Nguyên Tiêu và tục đèn

Tục thắp đèn đêm rằm tháng Giêng có nhiều truyền thuyết về gốc (có thuyết gắn với việc Hán Minh Đế cho thắp đèn ở chùa, nhưng đó là ghi chép đời sau). Điều chắc hơn: đến đời Tuỳ, Đường, đêm Nguyên Tiêu đã là lễ hội đèn lớn ở kinh đô; triều Đường tạm bỏ lệnh giới nghiêm ban đêm vào mấy đêm quanh rằm để dân đi xem đèn. Bài thơ "Đêm rằm tháng Giêng" của Tô Vị Đạo tả cảnh cây lửa hoa bạc, cầu sao mở khoá, đại ý thành phố sáng rực đến mức lệnh cấm đi đêm cũng thôi.

Ở Việt Nam, tục đèn đêm rằm không thành lễ hội lớn như phương Bắc, nhưng đèn lồng, hoa đăng ở chùa đêm rằm Giêng vẫn phổ biến; nhiều phố cổ giữ tục thả đèn vào đêm rằm.

Rằm tháng Giêng của người Hoa ở Nam Bộ

Với cộng đồng người Hoa, rằm tháng Giêng là ngày khép lại mùa Tết, quan trọng gần như mùng Một. Vài nét riêng đáng biết:

• Món ăn mang tên ngày lễ. Ở phương Bắc Trung Hoa, viên bánh trôi nhân ngọt ăn đêm rằm Giêng được gọi thẳng là "nguyên tiêu"; người phương Nam gọi là thang viên. Viên tròn như trăng rằm, ý sum vầy.
• Đoán câu đố trên đèn. Tục viết câu đố lên đèn lồng treo cho người qua lại giải, gọi là "đăng mê", có từ đời Tống, nay còn ở các hội quán.
• Hội chùa Bà. Ở Nam Bộ, nhiều hội quán, miếu Thiên Hậu tổ chức lễ lớn dịp rằm tháng Giêng, nổi tiếng nhất là lễ rước kiệu ở chùa Bà Thiên Hậu tại Thủ Dầu Một, thu hút cả người Hoa lẫn người Việt.

Người Việt ở Nam Bộ, sống cạnh người Hoa mấy trăm năm, cũng đón rằm tháng Giêng đông vui hơn miền Bắc ở phần lễ hội; còn miền Bắc giữ đậm phần đi chùa, cỗ chay trong nhà.

Rằm tháng Giêng trong thơ Việt

Bài thơ được nhắc nhiều nhất là bài Nguyên tiêu của Hồ Chí Minh, viết năm 1948:

Dịch nghĩa: Đêm nay rằm tháng Giêng, trăng vừa tròn; sông xuân, nước xuân tiếp liền trời xuân. Nơi sâu thẳm khói sóng bàn việc quân; nửa đêm trở về, trăng đầy thuyền.

Từ năm 2003, rằm tháng Giêng hằng năm được chọn làm Ngày Thơ Việt Nam, một cách gắn ngày lễ cổ với đời sống văn hoá hôm nay.

Rằm có phải lúc trăng tròn nhất?

"Kim dạ nguyên tiêu nguyệt chính viên", đêm nay trăng vừa tròn. Thơ nói vậy, nhưng thiên văn thì tinh tế hơn: âm lịch đặt mùng Một ở ngày trăng non, còn trăng tròn thật rơi khoảng 14,8 ngày sau trăng non, nên trăng tròn nhất thường rơi vào đêm 15 hoặc 16, có khi rạng sáng 16. Tính bằng thư viện thiên văn, giờ Việt Nam:

Mắt thường gần như không phân biệt được trăng đêm 15 và trăng tròn thật, nên thơ nói "trăng vừa tròn" vẫn đúng với cảm nhận. Chuyện mùng Một, ngày rằm, trăng non, trăng tròn có bài riêng ở mùng Một và Rằm.

Đọc cho đúng mức

• Rằm tháng Giêng có gốc Đạo giáo (Thượng Nguyên), được Phật giáo Việt và tín ngưỡng dân gian tiếp nhận; không phải ngày lễ gắn với sự kiện trong đời Đức Phật.
• Đi lễ là tâm nguyện, không phải điều kiện để "được phúc"; không có cơ sở nào cho việc lễ to, lễ nhiều thì phúc nhiều.
• Tục dâng sao giải hạn đầu năm ở một số chùa là lớp tín ngưỡng khác, có bài riêng bên chuyên mục sao hạn; nhiều vị sư cũng khuyên không coi đó là việc bắt buộc.

Việc nên làm

• Năm Đinh Mùi, rằm tháng Giêng là thứ Bảy 20/2/2027: thuận tiện cho cả gia đình đi lễ, thăm ông bà.
• Đi chùa đông ngày rằm Giêng: đi sớm hoặc chọn chùa gần nhà, giữ trật tự, không đốt nhiều vàng mã, không bẻ cành hái lộc.
• Đêm rằm, ra ngoài ngắm trăng cùng con trẻ, đọc cho con một bài thơ về trăng: một cách đón Ngày Thơ rất nhẹ nhàng.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tam Quốc Chí — Trương Lỗ truyện, phần chú dẫn Điển Lược (gốc tín ngưỡng Tam Quan, đại ý).
• Hồ Chí Minh — Nguyên tiêu (1948), trích nguyên văn.
• Tô Vị Đạo — Chính nguyệt thập ngũ dạ (đại ý).
• Ngày rằm tháng Giêng 2027, 2028 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; giờ trăng tròn tính bằng PyEphem (UTC+7).