Tết Nguyên Đán từ đâu mà có: lịch pháp, nhịp nông nghiệp và những lớp tục lệ chồng lên nhau

Tết Nguyên Đán là ngày đầu năm của âm lịch, rơi vào ngày trăng non mở đầu tháng Giêng. Theo quy tắc lịch, tháng chứa Đông Chí là tháng Mười Một, nên Tết thường là trăng non thứ hai sau Đông Chí, và luôn nằm trong khoảng 21/1 đến 20/2 dương lịch. Cách chọn tháng Dần làm đầu năm có từ lịch Thái Sơ đời Hán; trên nền lịch ấy, người Việt chồng lên nhịp nông nghiệp và nhiều lớp tục lệ riêng.

"Nguyên Đán" nghĩa là gì

"Nguyên" là đầu, "đán" là buổi sáng sớm (chữ đán vẽ mặt trời nhô trên đường chân trời). Nguyên Đán là buổi sáng đầu tiên của năm. Chữ "Tết" trong tiếng Việt thường được giải là đọc chệch từ chữ "tiết", tức một mốc thời gian trong năm; Tết Nguyên Đán là "tiết" mở đầu năm, bên cạnh các tết khác như Đoan Ngọ, Trung Thu.

Lý giải thiên văn: vì sao Tết thường là trăng non thứ hai sau Đông Chí

Âm lịch Việt là âm dương lịch. Tháng theo Mặt Trăng, năm neo vào Mặt Trời bằng một quy tắc: tháng chứa ngày Đông Chí là tháng Mười Một (xem Đông Chí). Từ đó đếm ra:

• Trăng non thứ nhất sau Đông Chí mở đầu tháng Chạp (tháng Mười Hai).
• Trăng non thứ hai sau Đông Chí mở đầu tháng Giêng, tức Tết.

Ví dụ Tết Đinh Mùi 2027: Đông Chí vào khoảng 3 giờ 49 sáng 22/12/2026; trăng non tiếp theo vào khoảng 3 giờ 24 sáng 8/1/2027, mở đầu tháng Chạp; trăng non kế tiếp vào khoảng 22 giờ 56 tối 6/2/2027, nên mùng Một Tết là 6/2/2027.

Chữ "thường" có lý do: nếu giữa hai tháng Mười Một có mười ba tháng và tháng nhuận rơi vào tháng Mười Một hoặc tháng Chạp, Tết sẽ là trăng non thứ ba sau Đông Chí. Trường hợp gần nhất là năm 2033 nhuận tháng Mười Một: Đông Chí 21/12/2033, rồi các trăng non 22/12/2033, 20/1/2034, 19/2/2034, và Tết Giáp Dần là 19/2/2034.

Một cách nhìn khác cùng kết quả: tháng Giêng là tháng chứa trung khí Vũ Thuỷ (khoảng 18 – 19/2), nên Tết không thể sớm hơn khoảng 21/1 hay muộn hơn khoảng 20/2. Bảng đủ 201 năm có ở ngày Tết các năm.

Vì sao năm bắt đầu ở tháng Dần

Không phải lịch nào xưa cũng lấy tháng Giêng hiện nay làm đầu năm. Sách cổ kể "tam chính": nhà Hạ lấy tháng Dần làm đầu năm, nhà Thương lấy tháng Sửu, nhà Chu lấy tháng Tý (tháng có Đông Chí). Nhà Tần lại lấy tháng Hợi.

Năm 104 trước Công nguyên, Hán Vũ Đế ban hành lịch Thái Sơ, quay về lấy tháng Dần làm đầu năm như "lịch nhà Hạ". Sử Ký, thiên Lịch Thư, chép việc đổi lịch này. Từ đó, trừ vài lần ngắn ngủi, các lịch Trung Hoa và các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam, đều giữ tháng Dần làm tháng Giêng. Dấu vết của "lịch nhà Chu" còn lại trong tiếng Việt: tháng Mười Một gọi là tháng Một, tháng đầu năm của nhà Chu.

Chọn tháng Dần có cái lý nông nghiệp: đó là lúc khí lạnh bắt đầu lui, cây cối nhú mầm, sát tiết Lập Xuân. Năm mới trùng với mùa xuân thì "xuân" và "Tết" thành một, như cách người Việt gọi "ăn Tết" cũng là "đón xuân".

Nhịp nông nghiệp: Tết ở khoảng nghỉ của ruộng đồng

Ở đồng bằng Bắc Bộ, cuối tháng Chạp là lúc gặt vụ mùa đã xong từ lâu, vụ chiêm xuân chưa vào cao điểm. Người nông dân có một khoảng nghỉ hiếm hoi, có thóc gạo của vụ trước, có thịt lợn nuôi cả năm. Tết rơi đúng vào khoảng nghỉ ấy.

Nhiều tục Tết mang dấu nông nghiệp rõ ràng:

• Bánh chưng, bánh dày làm từ gạo nếp, đậu, thịt lợn, lá dong: toàn sản vật của làng.
• Cây nêu dựng từ khoảng 23 tháng Chạp đến mùng 7 tháng Giêng, hạ nêu là hết Tết, ra đồng.
• Lễ xuống đồng, khai hạ đầu năm ở nhiều làng, đánh dấu mùa làm việc bắt đầu lại.

Ở Nam Bộ, nơi lúa không theo nhịp chiêm mùa như miền Bắc, Tết vẫn giữ nguyên ngày theo lịch nhưng tục lệ đổi theo sản vật: bánh tét thay bánh chưng, mai vàng thay đào.

Các lớp tục lệ chồng lên nhau

Tết hôm nay là kết quả của nhiều lớp, mỗi lớp đến từ một nguồn:

Một ví dụ về lớp cổ: sách Kinh Sở Tuế Thời Ký đời Nam Bắc triều chép, đại ý, sáng mùng Một tháng Giêng đốt ống tre trước sân cho nổ để đuổi loài quỷ núi. Tiếng nổ của tre là gốc của chữ "bộc trúc", tức pháo. Ở Việt Nam, pháo nổ đã bị cấm từ năm 1995, nhưng ý "xua cái cũ, đón cái mới" vẫn còn trong lễ giao thừa (xem giao thừa).

Lớp thần bếp có bài riêng ở ông Công ông Táo: truyện "hai ông một bà" của người Việt khác hẳn Táo Quân của phương Bắc.

Tết Việt và Tết của các nước dùng âm lịch

Cùng gốc lịch, nhưng mỗi nước có Tết riêng:

• Trung Hoa, Hàn Quốc cũng đón năm mới âm lịch, nhưng có năm khác ngày với Việt Nam vì lịch Việt tính theo múi giờ +7 (xem vì sao Tết Việt và Tết Trung Quốc có năm lệch).
• Nhật Bản đã chuyển Tết sang 1/1 dương lịch từ cuối thế kỷ mười chín.
• Trên đất Việt còn có Tết của người Khmer (Chôl Chnăm Thmây, giữa tháng Tư) và lễ Katê của người Chăm, theo các hệ lịch khác.

Sách cổ nói gì

Thượng Thư, thiên Thuấn Điển, đại ý: ngày mồng một đầu năm, vua Thuấn nhận ngôi ở miếu Văn Tổ. Các nhà chú giải dùng đoạn này để nói "nguyên nhật" (ngày đầu năm) đã là ngày lễ lớn từ thời rất xưa. — Thượng Thư, Thuấn Điển

Bình: dẫn để thấy ý niệm "ngày đầu năm" rất cổ; còn ngày ấy rơi vào tháng nào thì đã đổi nhiều lần qua các đời lịch, đến lịch Thái Sơ mới ổn định ở tháng Dần.

Sử Ký, thiên Lịch Thư, đại ý: đến đời Hán Vũ Đế, sửa lịch, lấy tháng Giêng (tháng Dần) làm đầu năm, đổi niên hiệu thành Thái Sơ. — Sử Ký, Lịch Thư

Đọc cho đúng mức

• Ngày Tết là kết quả tính lịch, có quy tắc rõ ràng; các tục lệ đi kèm thì đến từ nhiều nguồn và đổi theo vùng, theo thời.
• Nhiều giải thích nguồn gốc lưu hành trên mạng là truyền thuyết (như chuyện con quái thú "Niên" sợ màu đỏ, vốn là truyện dân gian muộn của phương Bắc); nên tách truyện với sử.
• Không có "cách ăn Tết đúng duy nhất": mỗi vùng, mỗi nhà một nếp; điều cốt lõi của Tết Việt là sum họp gia đình và nhớ tổ tiên.

Việc nên làm

• Xem ngày Tết năm nay và mấy năm tới ở bảng ngày Tết, để sắp xếp việc về quê, nghỉ phép.
• Kể cho con cháu nghe các lớp của Tết: lịch, đồng ruộng, tổ tiên, để Tết không chỉ là kỳ nghỉ.
• Năm 2027, Tết Đinh Mùi là thứ Bảy 6/2/2027; xem thêm Tết 2027 vào ngày nào.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Lịch Thư (đại ý, việc ban hành lịch Thái Sơ).
• Tông Lẫm — Kinh Sở Tuế Thời Ký (đại ý, tục đốt tre sáng mùng Một).
• Thượng Thư — Thuấn Điển (đại ý).
• Giờ Đông Chí, trăng non quanh Tết 2027 và 2034 tính bằng PyEphem (VSOP87, giờ UTC+7); ngày Tết đối chiếu bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.