Ba nguyên của Đạo giáo: Thượng Nguyên, Trung Nguyên, Hạ Nguyên và ba vị Thiên Quan, Địa Quan, Thuỷ Quan

Tam Nguyên là ba ngày rằm lớn trong năm theo Đạo giáo: Thượng Nguyên rằm tháng Giêng, Trung Nguyên rằm tháng Bảy, Hạ Nguyên rằm tháng Mười, ứng với ba vị Tam Quan: Thiên Quan ban phúc, Địa Quan xá tội, Thuỷ Quan giải ách. Gốc của Tam Quan là nghi thức sám hối "ba bức thư" của đạo Ngũ Đấu Mễ cuối đời Đông Hán. Năm 2027, ba ngày ấy là 20/2, 16/8 và 12/11 dương lịch.

Ba nguyên, ba quan, ba việc

Ba câu "Thiên Quan tứ phúc, Địa Quan xá tội, Thuỷ Quan giải ách" là công thức quen thuộc trên các bức hoành phi, câu đối ở đền miếu Đạo giáo và nhiều đình chùa Việt. Ba vị thường được thờ chung với danh hiệu Tam Quan Đại Đế.

Gốc tích: ba bức thư gửi Trời, Đất, Nước

Tam Quan không bắt đầu bằng ba ngày lễ, mà bằng một nghi thức chữa bệnh bằng sám hối. Cuối đời Đông Hán, ở vùng Hán Trung (Tứ Xuyên, Thiểm Tây ngày nay), đạo Ngũ Đấu Mễ (người vào đạo nộp năm đấu gạo) do Trương Lăng lập, đến Trương Lỗ thì thành một chính quyền tôn giáo nhỏ.

Phần chú của Bùi Tùng Chi trong Tam Quốc Chí, dẫn sách Điển Lược, tả nghi thức của đạo này, đại ý: người bệnh được đưa vào phòng tĩnh để tự xét lỗi; người chủ lễ viết tên người bệnh và lời nhận tội thành ba bản: một bản đặt lên núi để dâng Trời, một bản chôn xuống đất để dâng Đất, một bản thả xuống nước để dâng Nước. Gọi là "tam quan thủ thư", thư tay gửi ba quan.

Đọc kỹ sẽ thấy cốt lõi ban đầu là nhận lỗi để khỏi bệnh, gắn với quan niệm bệnh tật là hệ quả của lỗi lầm. Trời, Đất, Nước là ba cõi chứng giám lời sám hối. Về sau, khi Đạo giáo hệ thống hoá, ba "quan" ấy được nhân cách hoá thành ba vị đại đế và được gắn với ba ngày rằm trong năm.

Từ nghi thức của một giáo đoàn đến ba ngày lễ chung

Năm 215, Trương Lỗ đầu hàng Tào Tháo; chính quyền tôn giáo ở Hán Trung tan, nhưng tín đồ được dời đi nhiều nơi, mang theo các nghi thức của đạo. Qua thời Nam Bắc triều, các kinh sách Đạo giáo dần hệ thống hoá thần phả, và ba "quan" Trời, Đất, Nước được gắn với ba ngày rằm, thành bộ Tam Nguyên. Sang đời Đường, hoàng tộc họ Lý nhận Lão Tử làm tổ, Đạo giáo được triều đình đề cao, các ngày Tam Nguyên có lễ lớn ở các đạo quán.

Như vậy, từ một nghi thức sám hối trong phòng tĩnh của một giáo đoàn nhỏ, Tam Quan trở thành ba ngày lễ của cả một nền văn hoá, rồi theo dòng giao lưu mà vào đời sống tín ngưỡng của người Việt.

Vì sao là tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười?

Câu hỏi này các sách Đạo giáo không giải thích thật rõ. Khoảng cách giữa ba nguyên không đều: từ Thượng Nguyên đến Trung Nguyên sáu tháng, từ Trung Nguyên đến Hạ Nguyên ba tháng, từ Hạ Nguyên đến Thượng Nguyên năm sau ba tháng. Có ý kiến liên hệ với nhịp nông vụ: đầu năm cầu phúc, giữa năm sám hối, cuối mùa gặt cảm tạ. Đó là cách giải thích hợp lý nhưng không có văn bản gốc xác nhận, nên chúng tôi chỉ ghi như một giả thuyết.

Điều chắc hơn là cả ba đều rơi vào ngày rằm, ngày trăng tròn theo lịch. Thiên văn thì tinh tế hơn: trăng tròn thật không phải lúc nào cũng đúng ngày 15. Năm 2027, theo tính toán thiên văn (giờ Việt Nam): rằm tháng Giêng trăng tròn nhất vào rạng sáng ngày 16, rằm tháng Bảy vào chiều ngày 16, còn rằm tháng Mười thì trăng tròn nhất rơi vào ngày 17 tháng Mười (khoảng 10 giờ sáng 14/11/2027). Chuyện ngày rằm và trăng tròn có bài riêng ở mùng Một và Rằm.

Ba nguyên trong đời sống Việt

Người Việt tiếp nhận Tam Nguyên qua Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian, nhưng mỗi ngày đã mang một màu riêng:

• Thượng Nguyên thành rằm tháng Giêng, ngày đi chùa cầu an lớn nhất năm (xem rằm tháng Giêng).
• Trung Nguyên trùng ngày Vu Lan của Phật giáo, nên rằm tháng Bảy vừa là ngày báo hiếu cha mẹ, vừa là ngày "xá tội vong nhân" (xem rằm tháng Bảy: Vu Lan và xá tội vong nhân). Phần nghi lễ cúng cô hồn là phong tục riêng, bài này không bàn.
• Hạ Nguyên ở nhiều vùng gắn với Tết cơm mới tháng Mười, khi lúa vụ mùa vừa gặt, dâng cơm mới lên tổ tiên (xem Tết Hạ Nguyên, Tết cơm mới).

Thuỷ Quan "giải ách" có một ý vị đặc biệt với cư dân sông nước: ở miền Bắc, rằm tháng Mười là lúc mùa lũ đã qua, mùa gặt xong; một ngày tạ ơn "nước" sau một năm sống nhờ và sống chung với nước.

Đừng lẫn "tam nguyên" với hai chữ cùng tên

Chữ "tam nguyên" còn có ít nhất hai nghĩa khác trong văn hoá Hán Việt:

Ngoài ra, cổng tam quan của chùa là ba lối vào, không liên quan đến ba vị Tam Quan của Đạo giáo, dù đọc giống nhau.

Đọc cho đúng mức

• Tam Quan có gốc từ một nghi thức sám hối chữa bệnh của đạo Ngũ Đấu Mễ, được chép trong sử; việc gắn ba vị với ba ngày rằm là bước phát triển về sau của Đạo giáo.
• Lý do chọn tháng Giêng, Bảy, Mười chưa có văn bản gốc giải thích rõ; các cách giải thích theo nông vụ là giả thuyết.
• "Xá tội", "giải ách" là ngôn ngữ tín ngưỡng; đi lễ là tâm nguyện, không phải điều kiện để được tha tội hay tránh tai ương.
• Bệnh tật cần được khám chữa; nghi thức "nhận lỗi để khỏi bệnh" của đạo xưa là tư liệu lịch sử tôn giáo, không phải cách chữa bệnh.

Việc nên làm

• Ghi ba ngày Tam Nguyên năm 2027 vào lịch gia đình: 20/2, 16/8, 12/11.
• Nếu đi lễ ba ngày ấy, chọn tâm thế nhận lỗi và sửa mình, đúng với tinh thần ba bức thư của nghi thức cổ, hơn là lễ vật nhiều.
• Muốn tìm hiểu Đạo giáo ở Việt Nam rộng hơn, đọc thêm bài Đạo giáo ở Việt Nam.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, Nguỵ thư, Trương Lỗ truyện; Bùi Tùng Chi chú dẫn Điển Lược (đại ý, nghi thức tam quan thủ thư).
• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư, Lưu Yên truyện, phần về Trương Lỗ (đại ý).
• Ngày rằm tháng Giêng, tháng Bảy, tháng Mười năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; giờ trăng tròn tính bằng PyEphem (UTC+7).