"Tam cửu" và "tam phục": hai cách đếm ngày rét nhất, nóng nhất theo lịch can chi

"Tam cửu" là chặng chín ngày thứ ba kể từ Đông chí, được coi là rét nhất năm; "tam phục" là ba chặng nóng nhất, đếm theo ngày Canh sau Hạ chí. Mùa đông 2026 – 2027 có tam cửu từ 9/1 đến 17/1/2027; tam phục 2027 từ 20/7 đến 18/8/2027. Hai lối đếm này sinh ra ở miền Bắc Trung Hoa, khớp khá với Hà Nội ở mùa rét nhưng lệch nhiều với TP.HCM.

Đếm cửu: chín lần chín ngày từ Đông chí

Lối đếm rất đơn giản: lấy ngày Đông chí làm ngày thứ nhất, cứ chín ngày là một "cửu". Nhất cửu, nhị cửu… cho đến cửu cửu, tổng cộng tám mươi mốt ngày. Người Trung Hoa gọi việc này là "sổ cửu", đếm chín; tục đã thấy chép từ khoảng thế kỷ sáu trong Kinh Sở Tuế Thời Ký, đại ý: tục lấy ngày Đông chí đếm chín lần chín, tám mươi mốt ngày thì hết rét.

Mùa đông 2026 – 2027, tính bằng bộ máy âm lịch của site theo giờ Việt Nam: Đông chí rơi vào thứ Ba 22/12/2026, ngày Canh Ngọ.

Mùa đông kế tiếp, Đông chí rơi vào 22/12/2027 (ngày Ất Hợi); tam cửu là 9/1 – 17/1/2028, khớp với bài dưỡng sinh mùa đông.

Một chi tiết người đếm lịch nên biết: có nơi không đếm từ chính ngày Đông chí mà từ ngày Nhâm đầu tiên sau Đông chí. Theo lối ấy, mùa này ngày Nhâm đầu tiên là 24/12/2026 (Nhâm Thân), nên tam cửu dời sang 11/1 – 19/1/2027. Lịch bày bán ở Việt Nam phần lớn theo lối đếm từ ngày Đông chí; hai lối chỉ lệch nhau tối đa chín ngày.

Ở miền Bắc Trung Hoa, đếm cửu đi kèm bài đồng dao "cửu cửu ca" mà trẻ con thuộc lòng, mỗi câu tả một chặng: nhất cửu nhị cửu không thò tay ra, tam cửu tứ cửu đi trên băng, ngũ cửu lục cửu ra bờ sông ngắm liễu, thất cửu sông tan băng, bát cửu nhạn bay về, cửu cửu thêm một cửu nữa thì trâu cày khắp đồng. Bài này là lịch nông vụ bằng thơ cho vùng có sông đóng băng; ở Việt Nam không có băng sông, nhưng câu "tam cửu tứ cửu" vẫn trùng với chặng rét nhất ở Bắc Bộ.

Đếm phục: vì sao lại là ngày Canh

Tam phục không đếm đều chín ngày mà đặt trên can của ngày. Quy tắc phổ biến, chép trong các sách lịch đời sau:

• Sơ phục: ngày Canh thứ ba kể từ Hạ chí.
• Trung phục: ngày Canh thứ tư kể từ Hạ chí.
• Mạt phục: ngày Canh đầu tiên kể từ Lập thu.

Năm 2027, Hạ chí rơi vào 21/6 (ngày Tân Mùi), Lập thu rơi vào 8/8 (ngày Kỷ Mùi). Các ngày Canh sau Hạ chí lần lượt là 30/6 (Canh Thìn), 10/7 (Canh Dần), 20/7 (Canh Tý), 30/7 (Canh Tuất); ngày Canh đầu tiên sau Lập thu là 9/8 (Canh Thân).

Năm 2026 trung phục dài hai mươi ngày vì ngày Canh 4/8 rơi trước Lập thu (7/8), chưa được tính là mạt phục. Năm 2027, ngày Canh rơi ngay sau Lập thu một ngày, nên tam phục ngắn, chỉ ba mươi ngày. Ngày Canh lặp lại đều mười ngày một lần (theo vòng mười thiên can), nên tổng tam phục luôn là ba mươi hoặc bốn mươi ngày.

Vì sao chọn Canh? Lời giải truyền thống: Canh thuộc Kim, giữa hè Hỏa vượng, Hỏa khắc Kim, nên Kim phải "phục", nấp đi. Tục ngày phục có từ rất sớm: Sử Ký chép năm thứ hai đời Tần Đức công (thế kỷ bảy trước Công nguyên) mới đặt ngày phục. Chuyện đắp thuốc vào ngày phục là chuyện muộn hơn nhiều; xem bài đông bệnh hạ trị.

Đặt lịch cạnh nhiệt độ thật: Hà Nội

Hai lối đếm này được đặt cho vùng Hoàng Hà, nơi rét nhất rơi vào giữa tháng Một và nóng nhất rơi vào cuối tháng Bảy. Ở Hà Nội thì sao? Số liệu khí hậu trung bình nhiều năm cho bức tranh như sau (làm tròn):

Với Hà Nội, tam cửu khớp tốt hơn tam phục. Lý do: miền Bắc có mùa đông do gió mùa đông bắc, vận hành gần giống mùa đông lục địa của Bắc Trung Hoa, nên độ trễ giữa Đông chí và đỉnh rét tương tự. Còn mùa hè Bắc Bộ là mùa mưa: từ tháng Bảy, mưa và mây làm dịu bớt, nên đỉnh nóng hay đến sớm, quanh Hạ chí, khi nắng gắt mà mưa chưa nhiều.

Đặt lịch cạnh nhiệt độ thật: TP.HCM

Ở TP.HCM, cả hai lối đếm đều lệch, nhưng lệch theo hai cách khác nhau:

Tam cửu trùng quãng mát ở Sài Gòn là trùng hợp có lý do: tháng Một là mùa khô, gió chướng, đêm và sáng sớm se lạnh. Nhưng "rét nhất năm" với Sài Gòn chỉ là những sáng hai mươi mốt, hai mươi hai độ. Còn tam phục thì không có nghĩa gì với nhiệt độ ở đây: Sài Gòn nóng nhất vào tháng Tư, khi mặt trời gần đỉnh đầu mà mùa mưa chưa tới. Bài dưỡng sinh ở xứ nhiệt đới đã nói: ở miền Nam, nhịp trong ngày rõ hơn nhịp trong năm.

Vì sao ngày rét nhất không trùng Đông chí

Một câu hỏi hay gặp: Đông chí là ngày ngắn nhất, nắng ít nhất, sao rét nhất lại đến sau đó vài tuần? Câu trả lời là độ trễ nhiệt. Mặt đất, biển và không khí tích nhiệt suốt mùa hè, thu, rồi nhả dần; sau Đông chí, nhiệt nhận vào mỗi ngày vẫn ít hơn nhiệt mất đi, nên trời tiếp tục lạnh thêm cho tới khi hai bên cân lại, khoảng ba bốn tuần sau. Mùa hè cũng vậy, đỉnh nóng ở vùng lục địa thường đến sau Hạ chí.

Người xưa không nói chuyện tích nhiệt, nhưng lối đếm cửu, đếm phục chính là cách ghi lại độ trễ ấy bằng lịch: không đặt rét nhất vào Đông chí, mà đặt vào chặng thứ ba sau nó; không đặt nóng nhất vào Hạ chí, mà vào ngày Canh thứ ba sau nó. Đó là một quan sát khí hậu tinh tế, được mã hoá vào can chi. Đông y nói cùng ý theo cách khác: Đông chí là lúc "âm cực, dương sinh"; dương vừa sinh nhưng còn yếu, cái lạnh vẫn tiếp tục chồng lên (xem Đông chí và Hạ chí).

Dùng hai lối đếm này thế nào cho có ích

Với người ở miền Bắc, tam cửu, tứ cửu là cái mốc dễ nhớ để chuẩn bị cho người già: giữ ấm phòng ngủ, giữ ấm khi dậy đêm, theo dõi huyết áp, tiêm phòng cúm trước đó. Các đợt rét đậm hay đi kèm tăng nhập viện vì tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim, đợt cấp bệnh phổi ở người cao tuổi.

Tam phục ở miền Bắc là quãng nóng ẩm, mưa giông; chuyện cần để ý là say nắng khi trời nắng giữa các trận mưa, và bệnh tiêu hoá do thức ăn mau hỏng. Ở miền Nam, cứ theo thời tiết thật: phòng nóng vào tháng Ba, tháng Tư; phòng sốt xuất huyết vào mùa mưa.

Còn dùng ngày cửu, ngày phục để chọn ngày đắp thuốc, uống thuốc thì đó là một tục chữa bệnh có bằng chứng còn yếu, cần hỏi thầy thuốc; bài đông bệnh hạ trị bàn riêng.

Sách cổ nói gì

Năm thứ hai đời Đức công, bắt đầu đặt ngày phục, dùng chó để trừ tà độc. — Sử Ký, Tần Bản Kỷ

Bình: đây là dấu vết sớm nhất của ngày phục: một tục lễ giữa hè của nước Tần, chưa dính gì đến y thuật hay ngày Canh. Quy tắc đếm theo ngày Canh và gắn với Hạ chí, Lập thu là phần được các nhà làm lịch hệ thống hoá về sau.

Nhất cửu, nhị cửu không thò tay ra; tam cửu, tứ cửu đi trên mặt băng. — Cửu cửu ca, đồng dao vùng Bắc Kinh

Bình: bài đồng dao cho thấy lối đếm cửu là lịch của người làm ruộng phương Bắc, đo mùa bằng băng sông và chim nhạn. Đem về Việt Nam, phần đáng giữ là cái nhịp, không phải hình ảnh.

Đọc cho đúng mức

Tam cửu, tam phục là quy ước lịch, không phải dự báo thời tiết. Chúng tả xu thế trung bình của một vùng khí hậu cụ thể ở Bắc Trung Hoa; năm nào cũng có đợt rét trước tam cửu, có đợt nóng ngoài tam phục. Ở Hà Nội, tam cửu khớp tương đối với quãng rét nhất, tam phục khớp kém hơn; ở TP.HCM, tam phục gần như không còn ý nghĩa về nhiệt độ. Lịch còn có dị bản (đếm cửu từ ngày Đông chí hay từ ngày Nhâm đầu tiên), nên các trang lịch có thể chênh nhau vài ngày. Muốn biết rét hay nóng thật, xem dự báo của cơ quan khí tượng.

Việc nên làm

1. Ghi tam cửu, tứ cửu (9/1 – 26/1/2027) vào lịch gia đình ở miền Bắc như mốc chăm người già: giữ ấm, theo dõi huyết áp.
2. Tiêm phòng cúm cho người cao tuổi trước mùa rét, theo tư vấn của bác sĩ.
3. Ở miền Bắc, quãng tam phục (20/7 – 18/8/2027) chú ý nắng gắt giữa các trận mưa và giữ thức ăn không để lâu.
4. Ở miền Nam, sắp việc phòng nóng theo tháng Ba, tháng Tư, không theo tam phục.
5. Muốn tra can ngày, tiết khí của bất kỳ ngày nào, dùng lịch của site thay vì chép từ trang khác.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Tần Bản Kỷ, đoạn Đức công đặt ngày phục
• Quy tắc tam phục theo ngày Canh trong các sách lịch đời sau (đại ý)
• Tông Lẫm — Kinh Sở Tuế Thời Ký, tục đếm chín chín từ Đông chí (đại ý)
• Cửu cửu ca, đồng dao vùng Bắc Kinh
• Số liệu khí hậu trung bình nhiều năm của Hà Nội và TP.HCM, ngành khí tượng thủy văn Việt Nam
• Đông chí, Hạ chí, Lập thu và can ngày 2026 – 2028 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com