Tháng nồm miền Bắc dưới mắt Đông y: khí thấp, người nặng nề và những gì sách cổ khuyên

Nồm là những đợt cuối đông, đầu xuân ở miền Bắc khi độ ẩm lên sát 100 phần trăm, hơi nước đọng trên tường, sàn nhà. Đông y gọi đó là khí thấp: nặng, đục, dính, hay làm người mỏi mệt, đầu nặng như bị bọc, ăn kém. Việc cần làm trước hết không phải thuốc mà là giữ nhà khô, giữ người khô, và để ý nấm mốc với người có bệnh hô hấp.

Nồm là gì, rơi vào lúc nào

Ở Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ, tháng Hai đến tháng Tư dương lịch là quãng ẩm nhất năm. Số liệu trung bình nhiều năm cho thấy độ ẩm tương đối trung bình tháng trong quãng này thường ở khoảng 83 – 88 phần trăm, cao hơn cả mùa hè. Đó là trung bình; trong những ngày nồm thật sự, độ ẩm lên 95 – 100 phần trăm suốt nhiều ngày, kèm mưa phùn, sương mù, trời âm u.

Theo lịch tiết khí, quãng ấy đi từ Lập xuân qua Vũ thủy, Kinh trập, Xuân phân đến Thanh minh. Năm 2027, tính bằng bộ máy âm lịch của site theo giờ Việt Nam:

Tên tiết "Vũ thủy" (nước mưa) và "Kinh trập" (sâu bọ thức dậy) đặt cho vùng Hoàng Hà, nhưng tình cờ khớp khá đúng với cảm giác của người Hà Nội: mưa phùn, ẩm, côn trùng, nấm mốc cùng trỗi dậy. Bài 24 tiết khí và dưỡng sinh xếp các tiết này vào nhóm "ẩm khô đổi chiều".

Vì sao tường "đổ mồ hôi"

Điều làm nồm khác một ngày mưa bình thường là nước đọng trên bề mặt trong nhà. Lý do nằm ở nhiệt độ điểm sương.

Sau một đợt gió mùa đông bắc, tường gạch, nền đá, đồ gỗ trong nhà còn lạnh, chẳng hạn khoảng 15 – 16 độ. Rồi gió chuyển sang hướng đông nam, đem không khí ấm và ẩm từ biển vào: ví dụ 22 độ, độ ẩm 90 phần trăm. Không khí như thế có điểm sương khoảng 20 độ, nghĩa là cứ chạm vào bề mặt nào lạnh hơn 20 độ là hơi nước ngưng thành giọt. Tường, sàn, gương, cửa kính lạnh hơn nhiều, nên đọng nước như người đổ mồ hôi.

Hiểu cơ chế này thì hiểu ngay vì sao lời khuyên quen thuộc "trời ẩm thì mở cửa cho thoáng" lại sai trong ngày nồm: mở cửa là mời thêm khí ấm ẩm vào gặp bề mặt lạnh. Đúng ra phải đóng cửa khi nồm, và mở toang khi gió bắc khô quay lại.

"Thấp" trong Nội Kinh: tả đúng cảm giác ngày nồm

Đông y xếp "thấp" là một trong sáu khí của trời; khi thành bệnh, gọi là thấp tà, một trong lục dâm. Nội Kinh không nói về Hà Nội, nhưng mấy câu tả thấp nghe như viết cho ngày nồm:

• "Nhân ư thấp, thủ như khoả": bị thấp thì đầu như bị bọc. Cảm giác đầu nặng, mụ mị, không tỉnh táo của nhiều người trong những ngày âm u, ẩm sũng.
• "Thương ư thấp giả, hạ tiên thụ chi": thấp làm hại thì phần dưới bị trước. Đời sau hiểu là chân nặng, gối mỏi, phù nhẹ mắt cá; người hay kêu đau khớp gối khi trời nồm.
• "Thấp thắng tắc nhu tả": thấp thắng thì đi ngoài phân lỏng. Đông y gắn thấp với tiêu hoá kém.
• "Tỳ ố thấp": Tỳ ghét thấp. Tỳ trong Đông y là hệ chức năng tiêu hoá, chuyển hoá (Tỳ Vị là gốc hậu thiên); thấp bên ngoài nặng thì Tỳ làm việc kém, người ăn không ngon, bụng đầy.

Các thầy thuốc đời sau tóm tính chất thấp bằng bốn chữ: trọng (nặng), trọc (đục), nhớt (dính), trệ (ứ, chậm). Bệnh do thấp vì thế hay kéo dài, "khó dứt", không đến nhanh đi nhanh như phong hay hàn.

Đông y còn phân ngoại thấp (thấp từ khí trời, nhà ẩm, nơi làm việc ẩm) và nội thấp (do Tỳ yếu mà sinh thấp bên trong). Người vốn có thể chất đàm thấp, người béo, ít vận động, hay ăn đồ ngọt béo, theo sách là người cảm nhận ngày nồm nặng nhất: ngoại thấp gặp nội thấp.

Y học hiện đại thấy gì trong ngày nồm

Hai cách nhìn khác ngôn ngữ nhưng có những chỗ gặp nhau.

Dòng đáng quan tâm nhất là nấm mốc. Hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới về ẩm thấp và nấm mốc trong nhà kết luận: sống trong nhà ẩm, có nấm mốc đi kèm tăng các triệu chứng hô hấp, hen và nhiễm trùng hô hấp. Nấm mốc và mạt bụi đều sinh sôi mạnh khi độ ẩm trong nhà kéo dài trên khoảng 70 phần trăm, mà ngày nồm thì trong nhà thường cao hơn thế nhiều.

Tách lời khuyên có lý khỏi lời đồn

Lời khuyên cổ đáng giữ nhất là về thân thể: đừng ngồi, nằm lâu chỗ ẩm; thay quần áo ướt mồ hôi, ướt mưa ngay; giữ khô kẽ chân, nếp gấp da. Sách có câu "khí ẩm của đất cảm vào thì hại da thịt gân mạch"; đời nay đọc là đừng để da ẩm lâu.

Ăn uống ngày nồm theo tinh thần sách

Tỳ ghét thấp, nên lời khuyên ăn uống của Đông y cho ngày nồm xoay quanh việc đỡ cho Tỳ:

• Ăn chín, ăn ấm; bớt đồ sống lạnh, đồ ngọt béo, đồ chiên ngập dầu. Sau Tết, mâm còn nhiều mỡ, bánh chưng, mứt, đây là lúc nên chuyển sang bữa thanh hơn (xem ăn Tết theo Đông y).
• Dùng gia vị ấm vừa phải như gừng, hành, tía tô trong món nấu là nếp bếp vốn có của người Bắc mùa này.
• Ăn đúng bữa, đừng ăn quá no; đây là phép giữ Tỳ Vị chung của Đông y.

Không có món nào "trị nồm". Những món ấm dễ tiêu chỉ là cách để người thấy dễ chịu hơn trong ngày ẩm lạnh.

Dấu hiệu cần đi khám

Ngày nồm làm nặng thêm một số bệnh có sẵn và tạo điều kiện cho bệnh da. Nên đi khám khi:

• Hen, bệnh phổi mạn: khó thở, khò khè tăng, phải dùng thuốc cắt cơn nhiều hơn thường lệ, thức giấc ban đêm vì khó thở.
• Trẻ nhỏ: thở nhanh, thở rút lõm ngực, sốt cao, bỏ bú, li bì.
• Da: vết ngứa đỏ lan rộng có bờ rõ, rỉ nước, nứt kẽ chân, hoặc tự bôi thuốc hai tuần không đỡ; người tiểu đường có vết loét ở chân.
• Viêm mũi, ho kéo dài quá hai, ba tuần, nhất là ho ra máu, sụt cân.
• Đau, sưng khớp kèm nóng đỏ, sốt, hoặc đau kéo dài.

Người đã có kế hoạch điều trị hen, viêm mũi dị ứng nên hỏi bác sĩ cách xử trí trước mùa nồm, thay vì đợi lên cơn.

Sách cổ nói gì

Bị thấp thì đầu nặng như bị bọc. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Bị thấp làm hại thì phần dưới chịu trước. — Tố Vấn, Thái Âm Dương Minh Luận

Khí ẩm của đất, cảm phải thì hại da thịt, gân mạch. — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Bình: ba câu này tả rất trúng cảm giác của một tuần nồm: đầu nặng, chân mỏi, da dễ sinh chuyện. Sách cổ không biết điểm sương hay nấm mốc, nhưng quan sát đúng rằng ẩm kéo dài thì cơ thể khó chịu theo những cách đặc trưng. Phần "vì sao" của sách là mô hình văn hoá; phần "làm gì" (giữ khô, ăn ấm dễ tiêu, đừng nằm chỗ ẩm) thì vẫn đúng hôm nay.

Đọc cho đúng mức

"Thấp" là một khái niệm của y học cổ truyền, không phải một chẩn đoán y khoa. Các câu Nội Kinh về thấp viết cho vùng Hoàng Hà và cho những ca bệnh của thời đó; ghép chúng với ngày nồm Hà Nội là một cách đọc văn hoá, giúp hiểu vì sao ông bà dặn những điều ông bà dặn. Cảm giác đầu nặng, người mỏi trong ngày nồm có thể có nhiều nguyên nhân (thiếu ánh sáng, ngủ kém, thiếu vận động, bệnh có sẵn); đừng tự quy hết cho "thấp" rồi tự uống thuốc. Phần rõ ràng có lợi là giữ nhà khô, giảm nấm mốc, và theo dõi bệnh hô hấp.

Việc nên làm

1. Đóng cửa khi nồm, mở thông thoáng khi gió bắc hanh khô về.
2. Dùng máy hút ẩm hoặc chế độ hút ẩm của điều hoà nếu có; giữ độ ẩm trong phòng ngủ dưới khoảng 70 phần trăm.
3. Lau sàn bằng khăn khô, phơi hoặc sấy chăn đệm khi có nắng; cất kín bánh mứt, hạt sau Tết.
4. Thay ngay quần áo ẩm, giữ khô kẽ chân và các nếp gấp da.
5. Người hen, bệnh phổi, trẻ nhỏ: theo dõi sát, khó thở là đi khám.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn: Sinh Khí Thông Thiên Luận; Thái Âm Dương Minh Luận; Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận; Tuyên Minh Ngũ Khí
• Tổ chức Y tế Thế giới — Hướng dẫn chất lượng không khí trong nhà: ẩm thấp và nấm mốc (2009)
• Số liệu khí hậu trung bình nhiều năm của Hà Nội, ngành khí tượng thủy văn Việt Nam
• Mốc tiết khí 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com