Tam Mệnh Thông Hội luận 30 nạp âm: dịch và chú chương "Luận nạp âm thủ tượng" cho người Việt

Chương "Luận nạp âm thủ tượng" (bàn về cách lấy hình tượng cho nạp âm) ở quyển 1 Tam Mệnh Thông Hội của Vạn Dân Anh đời Minh giải 30 tên nạp âm bằng một khung duy nhất: mười hai chi là một đời người, từ trong bụng mẹ đến lúc nghỉ ngơi; mỗi tên là trạng thái của một hành ở một chặng đời ấy. Sách mở đầu đã dặn: thánh nhân chỉ mượn ý để ví, "không thể chấp nê".

Chương này ở đâu trong sách

Tam Mệnh Thông Hội mười hai quyển là bộ sách mệnh lý đồ sộ nhất còn lại từ đời Minh, được chép vào Tứ Khố Toàn Thư. Quyển 1 mở bằng các chương nền: ngũ hành sinh thành, ngũ hành sinh khắc, nguồn gốc can chi, rồi ba chương về nạp âm:

1. Tổng luận nạp âm: nhắc lời Thẩm Quát trong Mộng Khê Bút Đàm, nạp âm gốc từ sáu mươi luật, "cùng loại lấy vợ, cách tám sinh con" (bài vì sao gọi là nạp âm đã giải phần này).
2. Luận nạp âm thủ tượng: chương bài này dịch.
3. Thích lục thập giáp tý tính chất cát hung: mỗi can chi một dòng tính chất riêng, rồi mỗi tên một mục dài về cần gì, kỵ gì.

Chúng tôi dịch theo bản Wikisource tiếng Hán. Đoạn nào trích nguyên văn thì dịch sát; đoạn nào tóm thì ghi rõ.

Đoạn mở: chữ "hoa" và lời dặn đừng chấp nê

Dịch: Xưa Hoàng Đế đem giáp tý chia nặng nhẹ mà phối thành sáu mươi, gọi là hoa giáp tý. Chữ "hoa" thật là sâu xa: thánh nhân mượn ý để ví, không thể bám chặt vào mặt chữ.

Chú: câu cuối là chìa khoá đọc cả chương. "Hải Trung Kim" không có nghĩa là có vàng ở đáy biển; "Lộ Bàng Thổ" không có nghĩa người ấy là đất ven đường. Tên là ẩn dụ cho một trạng thái của hành.

Một đời người trong mười hai chi

Đoạn kế dựng khung cho mọi tên. Dịch gần sát:

• Tý, Sửu: âm dương mới thai nghén, người còn trong bào thai, vật giấu ở rễ, chưa có bờ bến.
• Dần, Mão: âm dương dần mở, người lớn lên, vật nứt vỏ, hoa nở dần, như người sắp lập thân.
• Thìn, Tỵ: âm dương khí thịnh, vật đang tươi tốt, như người ba mươi, bốn mươi đã có chỗ đứng, bắt đầu tiến thủ.
• Ngọ, Mùi: âm dương phô bày, vật đã thành đủ; người đến năm mươi, sáu mươi thì giàu nghèo sang hèn đã rõ.
• Thân, Dậu: âm dương thu sát, vật đã gặt hái; người đã co mình lại, ai về chỗ yên của người nấy.
• Tuất, Hợi: âm dương khép lại, khí vật về gốc; người nên nghỉ ngơi, mỗi người có chỗ về.

Sách kết: hiểu thứ tự mười hai vị trí trước sau này thì sáu mươi giáp tý có thể theo thứ tự mà hiểu. Đặt ba mươi tên vào khung ấy:

Ví dụ trọn một hành: đời của Kim

Sách đi lần lượt năm hành. Hành Kim là đoạn rõ nhất, dịch gần trọn:

• Giáp Tý, Ất Sửu, Hải Trung Kim: khí còn bao bọc, có tên mà chưa có hình, như người còn trong bụng mẹ.
• Nhâm Dần, Quý Mão, Kim Bạch Kim: kim còn ở đất tuyệt, khí còn mềm yếu, mỏng như tấm lụa, nên gọi là vàng lá.
• Canh Thìn, Tân Tỵ, Bạch Lạp Kim: kim ở đất Hỏa, Thổ, khí đã phát sinh nhưng còn trong quặng, mang sắc trắng chính của phương Tây.
• Giáp Ngọ, Ất Mùi, Sa Trung Kim: khí đã thành, chất đã cứng, lẫn trong cát mà khác cát, ở trong lửa mà được lửa luyện.
• Nhâm Thân, Quý Dậu, Kiếm Phong Kim: khí thịnh vật cực, đến lúc thu gom; Thân Dậu là chính vị của Kim, can là Nhâm Quý thuộc Thủy, kim nước tôi mài, nên lấy tượng mũi kiếm, công dụng của Kim đến cùng cực.
• Canh Tuất, Tân Hợi, Thoa Xuyến Kim: khí Kim ẩn đi, hình thể đã tàn, rèn thành đồ trang sức cất trong buồng, không còn việc gì để làm, công dụng của Kim đã hết.

Đọc liền sáu dòng sẽ thấy một vòng đời trọn vẹn: chưa hình, mỏng yếu, trong quặng, thành chất, tột đỉnh, nghỉ. Bốn hành còn lại đi cùng lối. Mộc: Tang Đố khí còn cuộn chưa duỗi; Tùng Bách cứng mà chịu lạnh; Đại Lâm cành lá rậm thành rừng; Dương Liễu Mộc đến Ngọ là nấc Tử, đến Mùi là nấc Mộ, nên lá rũ giữa hè; Thạch Lựu cây ở đất Kim nên vị cay; Bình Địa khí Mộc về rễ, nằm trong đất. Thủy, Hỏa, Thổ cũng vậy.

Phép "đối đãi": mười hai cặp soi nhau

Đoạn cuối chương nêu một nguyên tắc ít người để ý: các tên lấy tượng theo cặp đối nhau qua sáu chi, để phân âm dương, rõ trước sau. Vài cặp sách nêu:

Tức là muốn hiểu một tên, đọc nó cùng tên đối diện: vàng dưới nước đối vàng trong cát, lá vàng mỏng đối lưỡi kiếm, cây rừng đối cỏ cây đồng bằng. Đây là chỗ chương này hay hơn mọi bảng tra rời từng tên.

Lời kết của chương

Dịch: Sáu mươi giáp tý, thánh nhân chẳng qua mượn tượng để làm rõ lý; mà tính tình, chất liệu, hình sắc, công dụng của ngũ hành thì không gì không nói hết, tạo hoá không còn gì giấu.

Những chỗ bảng tiếng Việt hay dịch lệch

Đối chiếu chương này với các bảng 30 nạp âm tiếng Việt đang lưu hành trên mạng, chúng tôi thấy bốn kiểu lệch hay gặp:

1. "Kim Bạch Kim" thành "vàng pha bạch kim". Chữ gốc là 金箔 (Thông Hội viết 金泊), kim bạc: vàng dát mỏng thành lá, như lá vàng thếp tượng. Chữ "bạch" ở đây là "bạc" (lá mỏng), không phải "bạch kim" (bạch kim là kim loại khác hẳn). Sách tả nó "mỏng như tấm lụa", dùng để thếp đồ, cần vật khác làm nền.

2. "Bạch Lạp Kim" thành "vàng trong nến". Chương thủ tượng nói Bạch Lạp là kim còn trong quặng, sắc trắng; phần sáu mươi giáp tý ghi Canh Thìn là "tích lạp", tức thiếc, chì trắng. Đây là thứ kim loại trắng mềm chưa tinh luyện, không phải sáp nến.

3. "Tuyền Trung Thủy" và "Tỉnh Tuyền Thủy". Nhiều bảng Việt gọi Giáp Thân, Ất Dậu là Tuyền Trung Thủy (nước trong suối). Tam Mệnh Thông Hội gọi là Tỉnh Tuyền Thủy, nước giếng, nước mạch, và tả "khí yên lặng, mẹ con cùng chỗ, ra không hết, múc không cạn". Hai tên cùng chỉ một nạp âm, nhưng hình tượng của sách là cái giếng, không phải con suối chảy.

4. Đọc tên như tính cách. Lệch lớn nhất không nằm ở chữ mà ở cách dùng: nhiều bài suy "Hải Trung Kim nên kín đáo", "Lộ Bàng Thổ nên bình dị". Chương này không nói điều gì về tính cách; nó nói về chặng đời của hành. Phần sáu mươi giáp tý còn phân biệt cả hai năm trong một cặp (Giáp Tý là "vật quý", Ất Sửu là "quặng thô"), nên gán một tính cách chung cho cả cặp là không theo sách (bài hai năm chung một nạp âm).

Ngoài ra còn những tên có dị bản đã có bài riêng: Tang Đố hay Tang Chá (bài sáu nạp âm hành Mộc), Đại Dịch hay Đại Trạch Thổ.

Sách cổ nói gì

Dịch: Giáp Tý, Ất Sửu vì sao lấy tượng là vàng trong biển? Bởi khí còn bao bọc, có tên mà không có hình, như người còn trong bụng mẹ. — Tam Mệnh Thông Hội, quyển 1, Luận nạp âm thủ tượng

Dịch: Năm hành lấy tượng đều dựa vào thế đối đãi mà phân âm dương, theo đầu cuối mà làm rõ biến hoá. — cùng chương

Bình: hai câu tóm gọn phương pháp của Vạn Dân Anh. Câu đầu cho thấy tên nạp âm là ẩn dụ về thời điểm (khí còn bao bọc), không phải về vật. Câu sau cho thấy cách đọc đúng là đọc theo cặp đối và theo vòng đời. Người đọc bảng tra rời từng tên bỏ mất cả hai.

Đọc cho đúng mức

• Bản dịch trong bài theo bản Wikisource tiếng Hán của Tam Mệnh Thông Hội; bản này viết chữ giản thể, có vài chữ khác bản Tứ Khố.
• Chúng tôi đối chiếu với các bảng tiếng Việt lưu hành trên mạng, chưa đối chiếu với một bản dịch in cụ thể nào.
• Khung "một đời người" là cách sách giải tên, không phải lời đoán về đời người mang nạp âm ấy.
• Chương thủ tượng nói về tên; phần luận "cần gì, kỵ gì" nằm ở các mục sau của cùng quyển.

Việc nên làm

1. Đọc tên nạp âm của mình cùng tên đối diện qua sáu chi (Hải Trung với Sa Trung, Kiếm Phong với Kim Bạch…).
2. Đặt tên ấy vào bảng sáu chặng đời để thấy hành của mình đang ở chặng nào theo sách.
3. Khi gặp bảng dịch "Kim Bạch Kim là vàng pha bạch kim", sửa trong đầu thành "vàng lá dát mỏng".
4. Tra tên nạp âm và các lớp khác của tuổi mình bằng công cụ dưới đây.

🔥Tra mệnh – cung phi
Mệnh nạp âm, cung phi, can chi theo ngày sinh (tính đúng người sinh trước Tết).✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vạn Dân Anh — Tam Mệnh Thông Hội, quyển 1: Tổng luận nạp âm; Luận nạp âm thủ tượng; Thích lục thập giáp tý tính chất cát hung; mục Tỉnh Tuyền Thủy (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán; dịch của aihuyenhoc.com).