Thạch anh tóc vàng, tóc đen, tóc đỏ: "tóc" thật ra là khoáng vật gì

"Tóc" trong thạch anh tóc là những kim khoáng vật khác mắc kẹt bên trong tinh thể thạch anh. Tóc vàng, tóc đỏ, tóc đồng gần như luôn là rutil (ôxít titan); tóc đen phần lớn là tourmalin, có khi là rutil sẫm màu. Hàng giả hay gặp là thủy tinh có sợi kim loại. Còn chuyện tóc vàng hợp mệnh nào là quy ước thương mại, không phải sách cổ.

Tóc mọc trong đá thế nào

Thạch anh kết tinh từ dung dịch nóng giàu silic len trong khe nứt của đá. Nếu trong cùng dung dịch ấy, hoặc trên thành khe, đã có sẵn những tinh thể kim mảnh của một khoáng vật khác, thạch anh lớn lên sẽ bọc lấy chúng. Nhà khoáng vật gọi những thứ bị bọc ấy là bao thể. Thạch anh tóc là thạch anh có bao thể dạng kim.

Ba loại tóc hay gặp nhất:

Rutil là ôxít titan, cứng khoảng 6 – 6,5 theo thang Mohs; tourmalin cứng khoảng 7 – 7,5; thạch anh bọc ngoài cứng 7. Cả ba đều bền, không phai màu khi đeo thường ngày.

Một chi tiết người chơi lâu năm hay để ý: rutil hay mọc song tinh, các kim gặp nhau thành góc khoảng 60 độ, tạo thành lưới như mắt cáo. Một số mẫu ở vùng Bahia (Brazil) có chùm tóc vàng tỏa hình ngôi sao từ một tấm hematit đen ở giữa. Những hình như vậy rất khó làm giả.

Thạch anh tóc thật và hàng giả: soi bằng kính lúp

Thạch anh tóc đẹp giá cao, nên có nhiều hàng giả. Ba loại người mua dễ gặp:

1. Thạch anh tóc tự nhiên: đúng thứ được rao.
2. Thủy tinh hoặc nhựa có sợi: đúc thủy tinh với sợi kim loại, sợi nhựa màu vàng, đen.
3. Thạch anh tự nhiên nhuộm hoặc tráng: vỏ ngoài được nhuộm, tóc thật nhưng màu nền giả.

Kính lúp 10 lần (bài phân biệt đá phong thủy thật giả có cách dùng) đủ để loại phần lớn hàng giả:

Thêm một phép thử nếu có kính phân cực (cửa hàng đá quý nào cũng có): xoay hạt giữa hai tấm phân cực, thạch anh sáng tối thay đổi theo góc xoay; thủy tinh gần như tối suốt. Chuỗi hạt giá rẻ mà tóc vàng dày, đều, trong vắt thì nên nghi ngờ: thạch anh tóc đẹp thật hiếm hơn hàng loại thường rất nhiều.

Mua món đắt tiền thì xin giấy kiểm định của một trung tâm giám định đá quý, đọc dòng "tên đá" và dòng "xử lý". Giấy ghi "thủy tinh" hay "đá tổng hợp" thì dù cửa hàng gọi tên gì, món ấy không phải thạch anh tóc tự nhiên.

Chuyện "hợp mệnh": quy ước, không phải sách

Các cửa hàng Việt Nam đang quy thạch anh tóc về hành theo màu tóc, gần như thống nhất:

Phần có gốc cổ là năm màu gắn năm hành: xanh – Mộc, đỏ – Hỏa, vàng – Thổ, trắng – Kim, đen – Thủy, thấy trong bảng phối ngũ hành của Hoàng Đế Nội Kinh (đại ý). Phần mới là đem bảng ấy áp vào một viên đá rồi nối với mệnh nạp âm năm sinh. Ngay tóc vàng đã cho thấy chỗ vênh: theo màu thì vàng là Thổ, theo "chất kim" thì là Kim, nên mỗi nơi xếp một kiểu.

Sách cổ có biết thạch anh. Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân đời Minh có mục bạch thạch anh, tả nó như một loại khoáng trong như thủy tinh (đại ý). Nhưng đó là sách bản thảo; các sách xem nhà, xem mệnh cổ như Bát Trạch Minh Kính hay Dương Trạch Tam Yếu không bàn chuyện đeo thạch anh tóc. Cách dùng thạch anh tóc như vật phẩm là lớp mới, chủ yếu từ cuối thế kỷ 20.

Người muốn theo hành nên dùng cách có lý lẽ hơn năm sinh: xem dụng thần trong Bát Tự (bài chọn màu theo dụng thần), rồi coi màu đá là một lựa chọn trong nhiều lựa chọn màu, ngang với màu áo, màu ví. Bài đá thạch anh hợp mệnh gì bàn kỹ bảng màu chung của thạch anh.

Chọn và giữ một món thạch anh tóc

• Tóc rõ, nền trong là tiêu chí giá chính. Nền đục, tóc thưa giá thấp hơn nhiều.
• Mặt cắt cabochon (mài tròn) hoặc hạt tròn cho tóc hiện rõ nhất; hạt mài giác nhiều mặt làm tóc khó nhìn.
• Lỗ xâu hạt soi kỹ: vết nứt lan từ lỗ khoan là chỗ hạt dễ vỡ về sau.
• Lau bằng nước ấm và khăn mềm. Tránh máy rửa siêu âm với hạt có vết nứt; tránh để chung với đá mềm hơn trong cùng một túi vì thạch anh cứng sẽ làm xước chúng.
• Tóc rutil và tourmalin không phai, nhưng một số nền thạch anh khói, thạch anh có màu có thể nhạt đi nếu phơi nắng gắt lâu ngày.

Đọc cho đúng mức

• Phần khoáng vật học kiểm được: tóc là rutil hay tourmalin, thật hay thủy tinh, đều xác định được bằng kính lúp, kính phân cực và giấy giám định.
• Phần quy hành là quy ước: có gốc ở năm màu – năm hành, nhưng việc áp vào đá và nối với năm sinh là cách làm thương mại đời nay. Các cửa hàng còn không thống nhất tóc vàng là Kim hay Thổ.
• Không có tài liệu nào kiểm chứng việc đeo thạch anh tóc đổi vận, tăng tiền bạc hay chữa bệnh. Nó là đồ trang sức đẹp, có câu chuyện địa chất thú vị.
• Lời rao kiểu "thạch anh tóc năng lượng cao" không đo được bằng dụng cụ nào; đừng trả thêm tiền cho lời ấy.

Việc nên làm

• Mang kính lúp 10 lần khi đi mua; xem sợi có thẳng, mảnh dần, nằm ở nhiều độ sâu không, có bọt khí tròn không.
• Món đắt tiền thì xin giấy kiểm định, đọc dòng tên đá và dòng xử lý.
• Nếu muốn theo hành, xem dụng thần Bát Tự trước, đừng chỉ dựa vào năm sinh.
• Giữ riêng trong túi vải, lau nước ấm, tránh va đập ở lỗ xâu.

Nếu muốn một món nhỏ làm lời nhắc cho thói quen chi tiêu, tích góp chậm mà đều, người theo bảng màu hay chọn thạch anh tóc vàng ánh kim, xếp vào hành Kim. Đá là đồ đeo và là biểu tượng; sổ thu chi mới là thứ giữ tiền.

Nguồn tham khảo

• Lý Thời Trân, Bản Thảo Cương Mục — mục bạch thạch anh; dẫn đại ý phần tả hình dạng, không dẫn công dụng.
• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — bảng phối năm màu với năm hành; dẫn đại ý.
• Tài liệu khoáng vật học phổ thông về thạch anh, rutil, tourmalin, actinolit và khái niệm bao thể; độ cứng theo thang Mohs.