Phân biệt đá tự nhiên, đá nhuộm, đá nung, thủy tinh: những phép thử người mua làm được

Người mua tự làm được bốn phép thử đáng tin: soi kính lúp 10x tìm bọt khí và vết màu dồn, thử độ cứng ở chỗ khuất, lau tăm bông thấm cồn quanh lỗ hạt, và so độ mát khi cầm lâu. Bốn phép này loại được thủy tinh, nhựa, đá nhuộm thô; còn đá nung, đá tổng hợp thì phải gửi phòng kiểm định. Hơ lửa, ngâm muối không chứng minh gì.

Bốn thứ hay bị bán chung một tên "đá phong thủy"

Trước khi thử, cần biết mình đang tìm cái gì. Một chuỗi hạt ghi "thạch anh" có thể là một trong năm thứ (thạch anh tóc có câu chuyện riêng về kim khoáng vật bên trong, xem bài thạch anh tóc):

Ba loại giữa không phải hàng giả nếu người bán ghi đúng. Thứ làm người mua thiệt là ghi sai: bán thạch anh tím nung với giá "thạch anh vàng tự nhiên", bán howlite nhuộm xanh với tên "lam ngọc". Bài này giúp nhận ra chỗ ghi sai, không nhằm chê đá xử lý.

Một chữ gây rối riêng cho người Việt: "thủy tinh". Trong chữ Hán, 水晶 (thủy tinh) là tinh thể thạch anh tự nhiên — Bản Thảo Cương Mục xếp nó vào bộ Kim Thạch, tách khỏi mục 玻璃 (pha lê) là thứ người nấu ra. Tiếng Việt hiện nay lại dùng "thủy tinh" cho kính, còn "pha lê" cho kính trong và nặng. Đọc tài liệu Trung Hoa mà thấy "thủy tinh cầu" thì đó là cầu đá thạch anh, không phải cầu kính.

Phép thử một: kính lúp 10x — rẻ nhất và nói nhiều nhất

Một kính lúp 10x loại thợ kim hoàn dùng giá vài chục nghìn đồng. Soi dưới đèn bàn hoặc ánh sáng cửa sổ, xoay hạt từ từ, tìm bốn dấu hiệu:

• Bọt khí tròn. Thủy tinh đúc hay có bọt khí tròn trịa, đứng riêng lẻ hoặc thành chuỗi. Đá tự nhiên cũng có tạp chất bên trong, nhưng tạp chất của đá thường méo, góc cạnh, dạng vệt, dạng mây, dạng kim — không tròn như hạt bọt nước.
• Vân xoáy. Thủy tinh nấu chảy để lại những đường xoáy mờ như mật ong khuấy chưa đều. Thạch anh tự nhiên không có vân xoáy kiểu này.
• Màu dồn vào khe nứt. Đá nhuộm ngấm màu theo đường nứt và lỗ xốp, nên khe nứt đậm hơn phần thân. Đá tự nhiên có màu phân bố theo cấu trúc của nó, khe nứt thường nhạt hoặc trong.
• Quanh lỗ xỏ hạt. Soi vào miệng lỗ: đá nhuộm hay đọng màu đậm thành vòng quanh lỗ. Hạt thủy tinh đúc đôi khi có đường gờ mảnh chạy quanh thân hạt — vết ghép khuôn.

Kính lúp không cho bạn biết đá đã nung hay chưa, và không phân biệt được thạch anh tổng hợp. Nó chỉ loại nhanh hàng thủy tinh và hàng nhuộm thô — nhưng đó đã là phần lớn hàng ghi sai trên thị trường.

Phép thử hai: độ cứng — làm ở chỗ khuất, làm trên vật rẻ

Thang Mohs xếp độ cứng từ 1 (hoạt thạch) tới 10 (kim cương); vật cứng hơn rạch được vật mềm hơn. Ba con số cần nhớ:

Cách làm: lấy một mảnh kính vụn (không lấy kính điện thoại), cầm hạt đá vạch nhẹ một đường. Thạch anh thật để lại vết rạch trên kính; hạt thủy tinh thì trượt hoặc chính nó bị xước. Với hạt nghi là howlite nhuộm, đầu dao thép vạch nhẹ ở chỗ khuất sẽ để lại vết.

Người xưa hiểu nguyên lý này từ lâu. Kinh Thi có câu "tha sơn chi thạch, khả dĩ công ngọc" — đá núi khác có thể dùng để mài ngọc; muốn mài được thì đá ấy phải cứng hơn. Thiên Công Khai Vật của Tống Ứng Tinh, quyển Châu Ngọc, đại ý tả thợ cắt ngọc không cắt bằng sức lưỡi sắt mà bằng cát giải ngọc rắc vào đường cưa: chính hạt cát cứng mới ăn vào ngọc.

Hai lưu ý: chỉ thử trên hàng của mình hoặc khi người bán đồng ý; và đừng thử trên món đắt tiền — một vết sứt trên mặt quả cầu không gỡ lại được.

Phép thử ba: tăm bông thấm cồn

Thấm cồn y tế (hoặc nước tẩy sơn móng có axeton) vào đầu tăm bông, xoay vào miệng lỗ xỏ hạt hoặc chà mạnh một điểm nhỏ trên hạt. Bông ngả màu là hạt đã nhuộm. Phép này hay bắt được:

• mã não xanh lam, hồng phấn, xanh lá rực — màu mà mã não tự nhiên hiếm khi có;
• howlite, magnesit nhuộm xanh giả lam ngọc;
• "ngọc" xanh lục đều màu, giá rẻ — thường là thạch anh dạng hạt mịn nhuộm.

Bông sạch không chứng minh đá chưa nhuộm: màu tốt, đã được phủ sáp hay keo thì cồn không lấy ra được. Phép này chỉ có một chiều — ra màu là chắc có nhuộm, không ra màu thì chưa kết luận.

Phép thử bốn: cầm tay — mát, nặng và chỗ nó không phân biệt được

Đá dẫn nhiệt tốt hơn thủy tinh và nhựa, nên khi áp vào má hoặc mu bàn tay, hạt đá mát lâu hơn; hạt nhựa ấm lên gần như ngay. Phép này bắt được nhựa rất tốt.

Nhưng nó không đủ để tách thạch anh khỏi thủy tinh, vì tỷ trọng hai thứ gần nhau (thạch anh khoảng 2,65; thủy tinh thường quanh 2,5) và độ chênh nhiệt không lớn. Ai bảo "cầm thấy nặng tay là đá thật" thì nên hỏi lại: chuỗi thủy tinh cùng cỡ nặng gần bằng.

Đá nung và đá tổng hợp: chỗ người mua dừng lại

Có hai loại tự thử ở nhà gần như không kết luận được:

Thạch anh vàng nung từ thạch anh tím. Dấu hiệu gợi ý: màu cam nâu đậm kiểu mật ong cháy, trong một cụm tinh thể thì chân trắng đục còn đầu nhọn vàng đậm. Thạch anh vàng tự nhiên thường vàng nhạt, đều màu hơn. Đó chỉ là gợi ý; kết luận cần phòng kiểm định.

Thạch anh tổng hợp. Cùng chất, cùng độ cứng, cùng tỷ trọng với đá đào lên. Phòng kiểm định phân biệt bằng soi tạp chất dưới kính hiển vi và máy phổ; ngay cả phòng kiểm định cũng có lúc phải ghi "không xác định được nguồn gốc".

Nếu món đồ giá cao — quả cầu lớn, tượng nguyên khối, vòng ngọc — thì đáng gửi kiểm định trước khi trả tiền, hoặc mua kèm giấy của một phòng ngọc học độc lập.

Đọc giấy kiểm định: bốn dòng cần nhìn

Một tờ giấy kiểm định đá quý tử tế thường có:

1. Tên khoáng vật (ví dụ: thạch anh, chalcedony, jadeit, nephrit) — không chỉ tên thương mại.
2. Tự nhiên hay tổng hợp.
3. Xử lý: nung, nhuộm, tẩm keo, tẩm sáp, chiếu xạ. Đây là dòng người mua hay bỏ qua nhất. Giấy ghi "thạch anh tự nhiên" mà dòng xử lý ghi "nung" thì vẫn là đá nung.
4. Mã số và ảnh chụp mẫu, tra lại được trên trang của nơi cấp.

Giấy do chính cửa hàng in, không có tên phòng kiểm định, không tra được mã số thì giá trị chỉ bằng lời nói của người bán.

Những phép "thử năng lượng" không thử được gì

Thử bằng lửa và muối có hại thêm một chỗ: món đồ hỏng rồi thì người bán không nhận lại.

Đọc cho đúng mức

Bài này nói chuyện vật liệu, không phải chuyện tác dụng. Một chuỗi thạch anh tự nhiên chưa xử lý không vì thế mà "mạnh" hơn chuỗi thạch anh nung — sách phong thủy cổ không bàn đá đeo tay, và bảng màu đá quy về hành là quy ước gần đây, như bài đá thạch anh hợp mệnh gì đã tách. Lý do phân biệt thật giả rất đời thường: trả đúng giá, biết món mình mua bền đến đâu, biết cách giữ màu.

Cũng cần nói rõ giới hạn của bốn phép thử tại nhà: chúng loại được hàng giả thô, không thay được phòng kiểm định. Một người mua cẩn thận vẫn có thể bị lừa bởi hàng làm khéo; chỗ dựa cuối cùng là giấy tra được mã và cửa hàng nhận đổi trả.

Việc nên làm

• Mua một kính lúp 10x, soi bọt khí, vân xoáy, khe nứt và miệng lỗ hạt trước khi trả tiền.
• Hỏi thẳng người bán: "đá này có nung, có nhuộm không?" và xin ghi câu trả lời lên hóa đơn.
• Với món giá cao, đòi giấy kiểm định đọc được dòng xử lý và tra được mã số.
• Không hơ lửa, không ngâm muối, không phơi nắng gắt với thạch anh tím, hồng.
• Đọc thêm bài mua vật phẩm phong thủy cần lưu ý gì và lau chùi, bảo quản vật phẩm đồng, đá, gỗ.

Nếu đã quyết mua một món đá để làm vật nhắc trên bàn hay trên tay, cứ chọn nơi bán ghi rõ chất liệu và xử lý — đá thuộc hành Thổ trong cách xếp chất liệu, là thứ người xưa coi là vững và bền.

Nguồn tham khảo

• Kinh Thi — Tiểu Nhã, bài Hạc Minh ("tha sơn chi thạch, khả dĩ công ngọc").
• Tống Ứng Tinh, Thiên Công Khai Vật — quyển Châu Ngọc, đoạn cắt ngọc bằng cát giải ngọc (đại ý).
• Lý Thời Trân, Bản Thảo Cương Mục — bộ Kim Thạch, mục 水精 và mục 玻璃 (đại ý, dẫn để phân biệt tên gọi).
• Thang độ cứng Mohs và số liệu tỷ trọng khoáng vật — giáo trình khoáng vật học, ngọc học phổ thông.