Vòng trầm hương: trầm thật, trầm tẩm và mùi hương trong văn hóa Phật giáo

Vòng trầm hương là chuỗi hạt làm từ phần gỗ dó bầu đã thấm nhựa thơm. Nó là một đồ đeo có mùi hương và mang ý nghĩa nghi lễ trong văn hóa Phật giáo: hương là lời nhắc giữ giới, giữ tâm. Nó không phải thuốc. Trên thị trường có ba loại hay bị lẫn: trầm thật (tự nhiên hoặc cấy), trầm tẩm dầu và trầm ép bột.

Trầm sinh ra từ vết thương của cây

Trầm không phải một loài cây. Nó là phần gỗ đã biến đổi của cây dó, ở Việt Nam chủ yếu là dó bầu. Gỗ dó lành lặn màu trắng ngà, nhẹ, gần như không mùi. Khi cây bị tổn thương, do sét đánh, gãy cành, sâu đục hay nấm xâm nhập, cây tiết một thứ nhựa vào thớ gỗ quanh vết thương để tự vá. Qua nhiều năm, nhựa ấy tích lại, gỗ sẫm màu, nặng lên, và khi đốt hay hơ nóng thì tỏa mùi thơm.

Từ đó có các tên gọi trong nghề:

Trầm cấy là trầm thật, nhựa thật do cây tiết ra, chỉ khác ở chỗ vết thương do người tạo. Phần lớn vòng trầm bán đại trà ở Việt Nam hiện nay làm từ trầm cấy hoặc gỗ dó, điều đó không có gì sai miễn người bán nói rõ.

Vì cây dó trong rừng bị khai thác cạn kiệt, toàn bộ chi dó (Aquilaria) được đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES về buôn bán động thực vật hoang dã. Mang trầm, kể cả vòng trầm có giá trị cao, ra nước ngoài có thể cần giấy tờ về nguồn gốc; quy định cụ thể nên hỏi cơ quan quản lý CITES Việt Nam trước chuyến đi.

Ba loại hàng hay bị lẫn

Trầm tẩm dầu

Gỗ dó ít nhựa, hoặc gỗ thường, được ngâm tinh dầu trầm, dầu thơm tổng hợp, có khi cả dầu khoáng cho nặng và bóng. Nhìn bằng mắt khá giống trầm sánh.

Trầm ép bột

Mùn cưa, bột trầm vụn trộn keo, ép vào khuôn thành hạt, có khi tẩm thêm mùi. Hạt tròn đều tăm tắp, giá rẻ.

Gỗ khác nhuộm màu

Gỗ không phải dó, nhuộm nâu, tẩm mùi. Hay gặp ở hàng chợ, hàng lưu niệm.

Cách nhận biết người mua làm được

Phép chìm nổi không đủ để kết luận: hàng tẩm dầu, hàng ép bột đều có thể chìm. Phép tin hơn là xem vân dưới kính lúp và lau cồn ở mặt trong lỗ xâu, chỗ không ảnh hưởng thẩm mỹ. Cách cầm kính lúp và soi ở đâu đã viết kỹ trong bài phân biệt đá phong thủy thật giả; với gỗ trầm, cách soi y như vậy, chỉ đổi thứ cần tìm từ bọt khí sang vệt nhựa.

Người trong nghề còn thử bằng cách cạo một chút mạt từ chỗ khuất, đặt lên miếng kim loại hơ nóng: trầm thật cho khói trắng, mùi ngọt, nhựa sôi lăn tăn; hàng tẩm cho khói đen hoặc mùi hóa chất. Chỉ nên làm với món mình đã mua, có sự đồng ý của người bán nếu làm tại cửa hàng.

Một dấu hiệu nữa nằm ở giá. Vòng trầm tự nhiên chìm nước mà giá vài trăm nghìn là điều khó tin; giá như vậy thường là gỗ dó, trầm cấy loại thấp, hoặc hàng tẩm.

Hương trong văn hóa Phật giáo

Đốt hương cúng dường có trong Phật giáo từ rất sớm, và trầm là loại hương quý nhất ở châu Á. Nhưng lớp nghĩa đáng nói hơn nằm ở cách nhà Thiền giải thích chữ "hương".

Trong Lục Tổ Đàn Kinh, phẩm Sám Hối, Lục Tổ Huệ Năng giảng năm phần pháp thân hương: giới hương, định hương, tuệ hương, giải thoát hương, giải thoát tri kiến hương. Đại ý: hương thật là thứ thơm ở trong lòng người, giữ giới, tâm định, có trí tuệ; hương đốt bên ngoài là để nhắc mình về thứ hương ấy. Đọc như vậy, một chuỗi hạt trầm trên tay đúng nghĩa là lời nhắc, không phải vật hộ thân.

Tràng hạt dùng để đếm khi niệm Phật, trì chú. Chuỗi 108 hạt thường được giảng là ứng với 108 phiền não; chuỗi đeo tay 18 hạt có lối giảng ứng với 18 giới (sáu căn, sáu trần, sáu thức). Các con số này có nhiều cách giải trong các truyền thống Phật giáo khác nhau; nên coi là cách giảng thông dụng, không phải quy định duy nhất.

Vì gắn với Phật giáo, nhiều người đeo tràng hạt giữ vài nếp: tháo ra khi vào nhà vệ sinh, khi tắm; không đặt xuống đất; khi lần hạt thì lần từng hạt một, không xoay vòng cho vui tay. Đây là nếp kính trọng, không phải luật bắt buộc. Nhà nào có bàn thờ Phật thì khi tháo chuỗi ra, đặt lên đĩa nhỏ ở cấp dưới tượng là gọn và đúng lễ; chuyện xếp cấp trên bàn thờ có bài bàn thờ Phật trong nhà.

Giữ vòng trầm cho bền mùi

• Tránh nước, mồ hôi, nước hoa, xà phòng: chúng làm bít lỗ gỗ, đổi mùi, có khi làm nứt hạt.
• Đeo đều tay: hơi ấm cơ thể làm nhựa trong gỗ dậy mùi và lên nước bóng theo thời gian.
• Cất trong hộp kín khi không đeo, để mùi không bay hết.
• Mùi trầm thật nhạt dần sau vài năm là bình thường; ủ trong hộp kín vài ngày, mùi thường dậy lại một phần.
• Dây đàn hồi mau giãn; thay dây sau vài tháng đeo thường xuyên để tránh đứt rơi hạt.

Đọc cho đúng mức

• Không có cơ sở để nói vòng trầm chữa bệnh, ổn định huyết áp hay làm ngủ ngon. Mùi thơm dễ chịu với người thích nó, vậy thôi. Người có bệnh nên đi khám.
• Không có sách Phật nào dạy đeo vòng trầm để cầu tài, giải hạn. Đàn Kinh còn kéo ngược lại: hương thật ở trong lòng người.
• Phần "hợp mệnh" (vòng trầm hợp mệnh Mộc, Hỏa) là quy ước thương mại dựa trên chất gỗ, không từ sách cổ. Bài vòng tay phong thủy đeo tay nào bàn các lối truyền miệng về tay trái, tay phải.
• Người dễ dị ứng mùi, hay hen suyễn nên thận trọng với hàng tẩm dầu thơm tổng hợp.

Việc nên làm

• Hỏi rõ người bán: trầm tự nhiên, trầm cấy, gỗ dó hay hàng tẩm, ép; xin ghi vào hóa đơn.
• Xem vân dưới kính lúp, lau cồn ở lỗ xâu; đừng chỉ tin phép chìm nổi.
• Đối chiếu giá với loại trầm được rao; giá quá thấp so với lời rao là dấu hiệu nên dừng. Các câu chào hàng nên dè chừng có trong bài mua vật phẩm phong thủy cần lưu ý gì.
• Mang trầm ra nước ngoài thì hỏi quy định CITES trước.
• Giữ vòng tránh nước và nước hoa, cất hộp kín khi không đeo.

Nếu muốn một vật nhỏ nhắc mình giữ tâm tĩnh như ý "năm phần pháp thân hương", người ta hay chọn chuỗi gỗ hành Mộc như vòng trầm, vòng gỗ dó. Vật là lời nhắc; phần giữ được tâm là ở mình.

Nguồn tham khảo

• Lục Tổ Đàn Kinh, phẩm Sám Hối — năm phần pháp thân hương; dẫn đại ý.
• Tài liệu lâm nghiệp về cây dó bầu và quá trình hình thành trầm; phương pháp tạo trầm trên cây trồng.
• Công ước CITES — chi Aquilaria thuộc Phụ lục II; quy định cụ thể khi xuất cảnh nên kiểm lại với cơ quan quản lý CITES Việt Nam.