Tháng đủ, tháng thiếu: vì sao có tháng Chạp 29 ngày và tám cái Tết liền không có ngày ba mươi

Tháng âm lịch đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày. Đủ hay thiếu không do người làm lịch chọn mà do thiên văn: tháng bắt đầu từ ngày có điểm sóc (trăng mới) và kết thúc trước ngày sóc kế tiếp. Hai lần sóc cách nhau từ 29,27 đến 29,83 ngày, nên số ngày đếm được khi thì 29, khi thì 30.

Nghe thì đơn giản, nhưng hệ quả thì không: mùa đông tháng đủ nhiều hơn mùa hè, có năm bốn tháng đủ đứng liền nhau, và từ Tết Ất Tỵ 2025 đến Tết Nhâm Tý 2032, tám cái Tết liên tiếp không có ngày "ba mươi Tết". Các con số dưới đây tính bằng bộ máy âm lịch của site (thuật toán Hồ Ngọc Đức, giờ Việt Nam +7).

Một tháng dài bao nhiêu là do hai điểm sóc

Quy tắc của lịch Việt hiện nay: ngày chứa điểm sóc là mùng Một (các quy tắc còn lại ở bài âm lịch là âm dương lịch). Điểm sóc là khoảnh khắc Mặt Trăng nằm cùng phía với Mặt Trời nhìn từ Trái Đất, xảy ra vào một giờ phút cụ thể. Tháng âm kéo dài từ ngày chứa điểm sóc này đến hết ngày trước ngày chứa điểm sóc sau.

Khoảng cách trung bình giữa hai lần sóc là 29,53 ngày, tức 29 ngày 12 giờ 44 phút. Nếu mọi tuần trăng đều dài đúng như vậy, tháng đủ và tháng thiếu sẽ xen nhau gần đều. Nhưng tuần trăng thật co giãn. Tính cho các tuần trăng từ 1968 đến 2100:

Chênh nhau hơn 13 giờ. Thêm vào đó, giờ của điểm sóc trong ngày cũng quyết định: sóc lúc 1 giờ sáng hay 23 giờ đêm đều tính cùng một ngày mùng Một. Một tuần trăng 29,4 ngày vẫn có thể cho tháng 30 ngày nếu sóc đầu rơi sáng sớm và sóc sau rơi tối muộn. Vì thế không có quy luật "tháng chẵn đủ, tháng lẻ thiếu" nào cả; muốn biết thì phải tính từng tháng.

Bình sóc và định sóc: lịch xưa không như vậy

Lịch Trung Hoa thời đầu dùng phép bình sóc: lấy độ dài trung bình của tuần trăng mà chia đều, nên tháng đủ, tháng thiếu gần như xen kẽ, thỉnh thoảng có hai tháng đủ liền nhau để bù phần lẻ. Cách này dễ tính, nhưng mùng Một của lịch có lúc lệch khỏi trăng mới thật đến cả ngày.

Phép định sóc, lấy đúng thời điểm sóc thiên văn, được đưa vào lịch từ đời Đường và về sau thành chuẩn. Các lịch mà Đại Việt dùng và tự đặt tên từ đời Trần trở đi đều thuộc dòng định sóc (xem bài lịch các triều đại Việt). Cái giá của độ chính xác ấy là thứ tự đủ, thiếu trở nên khó đoán, và người dân phải chờ lịch ban ra mới biết tháng nào có ngày 30.

Mùa đông tháng đủ nhiều hơn

Một điều ít được nói: tuần trăng có độ dài trung bình khác nhau theo mùa. Gom các tuần trăng theo tháng dương lịch của ngày sóc:

Chênh lệch giữa tháng 12 và tháng 6 là khoảng bốn giờ, và nó lộ ra rõ trong lịch. Đếm từ 1968 đến 2099, tháng Một và tháng Chạp âm lịch là tháng đủ ở 81 trên 132 năm (61%), còn tháng Sáu âm lịch chỉ đủ ở 59 trên 132 năm (45%).

Lý do nằm ở quỹ đạo Trái Đất. Đầu tháng 1 dương lịch, Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất và đi nhanh nhất, nên Mặt Trời nhìn từ Trái Đất cũng trượt trên nền sao nhanh nhất. Mặt Trăng muốn "đuổi kịp" Mặt Trời để tạo lần sóc tiếp theo phải đi thêm một đoạn dài hơn, nên tuần trăng mùa đông dài hơn. Tháng Sáu thì ngược lại. Phần co giãn lớn hơn nữa đến từ chính quỹ đạo elip của Mặt Trăng, và phần này đổi pha từ năm này sang năm khác, nên không năm nào lặp lại năm trước.

Một năm có mấy tháng đủ

Trong 133 năm âm lịch từ 1968 đến 2100, số tháng đủ của mỗi năm chỉ có hai khả năng:

Năm thường phần nhiều có 6 tháng đủ (354 ngày), năm nhuận phần nhiều có 7 tháng đủ (384 ngày). Tính chung 1.645 tháng thì có 873 tháng đủ, khoảng 53%.

Chuỗi dài nhất trong khoảng ấy:

• Bốn tháng đủ liền nhau: từ tháng Mười năm Nhâm Tuất (bắt đầu 15/11/1982) đến tháng Giêng năm Quý Hợi 1983; lặp lại ở cuối năm Canh Ngọ 1990 và sẽ có lần nữa vào cuối năm Giáp Tý 2044 sang đầu 2045.
• Ba tháng thiếu liền nhau: không có lần nào từ 1968 đến nay; lần đầu theo bộ máy là các tháng Năm, Sáu, Bảy năm Canh Thân 2080.

Bốn tháng đủ liền nhau đều nằm quanh mùa đông, đúng như bảng ở mục trên gợi ý; ba tháng thiếu liền nhau thì nằm giữa mùa hè.

Tháng Chạp 29 ngày và "ba mươi Tết"

"Ba mươi Tết" là cách nói, không phải ngày luôn có. Giao thừa là đêm cuối của tháng Chạp, và tháng Chạp thiếu thì đêm cuối ấy là ngày 29. Tháng Chạp từ 2020 đến 2040 (ngày Tết các năm khác có ở bài ngày Tết các năm):

Tám tháng Chạp thiếu liền nhau nghĩa là từ Tết Ất Tỵ 2025 đến Tết Nhâm Tý 2032, tám cái Tết liên tiếp không có ngày 30 tháng Chạp. Giao thừa đón Tết Đinh Mùi 2027 là đêm 29 tháng Chạp năm Bính Ngọ, tức thứ Sáu 5/2/2027. Tháng Chạp đủ hay thiếu đi thành từng dải nhiều năm như vậy vì vị trí của Mặt Trăng trên quỹ đạo elip vào dịp sóc cuối năm chỉ xê dịch chậm từ năm này qua năm khác.

Hệ quả thật: ngày giỗ ngày 30

Đây là chỗ tháng đủ, tháng thiếu chạm vào đời sống nhiều nhất. Người mất vào ngày 30 của một tháng đủ thì những năm tháng ấy thiếu, lịch không có ngày để làm giỗ.

Ví dụ một người mất ngày 30 tháng Chạp năm Quý Mão, nhằm 9/2/2024, ngay trước Tết Giáp Thìn. Giỗ đầu rơi vào tháng Chạp Giáp Thìn, mà tháng ấy chỉ 29 ngày. Bảng trên cho thấy tám lần giỗ đầu tiên (Chạp 2024 đến Chạp 2031) đều không có ngày 30; phải đến tháng Chạp Nhâm Tý 2032 mới có lại, nhằm 30/1/2033.

Một ví dụ khác giữa năm: người mất ngày 30 tháng Mười năm Ất Tỵ (19/12/2025). Tháng Mười các năm 2026, 2027, 2028 đều đủ nên giỗ vẫn đúng ngày 30; nhưng tháng Mười các năm 2029, 2030, 2031 thiếu.

Cách làm phổ biến trong dân gian là lấy ngày cuối của tháng ấy, tức ngày 29, chứ không dời sang mùng Một tháng sau, vì giỗ gắn với tháng người mất. Đây là tục quen chứ không có văn bản nào quy định; có gia đình ghi sẵn trong gia phả "năm tháng thiếu thì làm ngày 29" để con cháu khỏi tranh luận. Chuyện người mất trong tháng nhuận thì giỗ tháng nào là một câu hỏi khác, các nhà cũng làm khác nhau.

Sách cổ nói gì

Lịch xưa ban ra trước hết để dân biết tháng nào đủ, tháng nào thiếu. Phan Kế Bính tả lệ ban lịch thời Nguyễn:

— Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính, phần III, mục "Xem ngày kén giờ"

Đủ thiếu còn vào cả sổ sách triều đình. Năm Nhâm Thân, Gia Long thứ 11 (1812), khi định lệ phát bổng, phát lương, Đại Nam thực lục chép:

Dịch: Lệ bổng của quan không tính tháng thiếu, tháng nhuận; lệ lương của quân thì tháng thiếu trừ một ngày, tháng nhuận vẫn cấp. — Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 45

Bình: "tiểu nguyệt" (tháng nhỏ) là tên chữ Hán của tháng thiếu, "đại nguyệt" là tháng đủ. Đoạn này cho thấy tháng thiếu không chỉ là chuyện lịch: lương lính trả theo ngày nên tháng 29 ngày được trừ một ngày, còn bổng quan trả theo kỳ nên không tính. Một chi tiết hành chính nhỏ, nhưng nó giải thích vì sao lịch ban ra phải ghi đủ thiếu cho rõ từng tháng.

Đọc cho đúng mức

• Đủ thiếu không mang nghĩa tốt xấu. Các phép chọn ngày phổ biến (trực, nhị thập bát tú, ngày hoàng đạo) đều xét can chi của ngày; không phép nào lấy tháng đủ hay thiếu làm tiêu chí. Lời đồn "tháng thiếu kiêng việc lớn" không có gốc trong sách chọn ngày.
• Lịch in có thể sai chữ Đ, T. Lịch bloc hay ghi "Đ" hoặc "T" cạnh tên tháng (xem bài đọc tờ lịch vạn sự); bản in vội đôi khi sai. Khi cần chắc, đặc biệt cho ngày 30, hãy đổi thử ngày 30 của tháng ấy bằng công cụ: không đổi được nghĩa là tháng thiếu.
• Lịch Việt và lịch Trung Hoa có lúc khác đủ thiếu. Lịch Việt tính theo giờ Hà Nội, lịch Trung Hoa theo giờ Bắc Kinh. Điểm sóc rơi vào khoảng 23 giờ đến nửa đêm giờ Việt Nam thì mùng Một của hai lịch lệch một ngày, kéo theo tháng trước, tháng sau đổi đủ thiếu (cơ chế ở bài Tết Việt lệch Tết Trung Quốc). Lịch tờ in theo bản Trung Hoa vì thế có thể sai với Việt Nam ở đúng những tháng ấy.
• Sai số tính toán. Thuật toán giờ sóc mà site dùng có sai số cỡ vài phút; chỉ khi điểm sóc sát nửa đêm thì sai số ấy mới có thể đổi một tháng từ đủ sang thiếu.

Việc nên làm

1. Với ngày giỗ, ngày kỷ niệm rơi vào ngày 30 âm lịch, tra trước số ngày của tháng ấy cho vài năm tới, rồi thống nhất trong nhà sẽ làm ngày nào khi tháng thiếu.
2. Ghi gia phả theo cả hai lịch: "mất ngày 30 tháng Chạp (tháng đủ) năm Quý Mão, nhằm 9/2/2024". Ghi thêm chữ "tháng đủ" giúp người sau hiểu vì sao có năm không tìm thấy ngày.
3. Chuẩn bị Tết theo ngày âm thì đếm từ ngày 29 tháng Chạp, không mặc định có ngày 30; từ Tết 2025 đến Tết 2032 không năm nào có.
4. Khi hai cuốn lịch ghi khác nhau về đủ thiếu, tin bản tính theo giờ Việt Nam.

🔄Đổi ngày âm – dương
Đổi qua lại âm lịch – dương lịch Việt Nam, kèm can chi.Mở

Nguồn tham khảo

• Phan Kế Bính — Việt Nam phong tục, phần III, mục XXXI "Xem ngày kén giờ" (nguyên văn, theo bản số hoá trên Wikisource tiếng Việt).
• Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhất kỷ, quyển 45 — năm Nhâm Thân, Gia Long 11, lệ phát bổng, phát lương (nguyên văn chữ Hán theo bản số hoá trên Wikisource tiếng Trung).
• Hồ Ngọc Đức — thuật toán tính âm lịch Việt Nam (công thức điểm sóc, múi giờ +7).
• Bộ máy âm lịch của aihuyenhoc.com: độ dài 1.645 tháng âm 1968–2100, tỉ lệ đủ theo từng tháng âm, độ dài tuần trăng trung bình theo tháng dương lịch, tháng Chạp 2020–2040.