Hai mươi bốn tiết khí là lịch Mặt Trời: 24 điểm cách nhau 15° hoàng kinh

Hai mươi bốn tiết khí là lịch Mặt Trời của người Đông Á: chia vòng hoàng đạo 360° thành 24 phần, mỗi phần 15°; mỗi lần Mặt Trời đi tới một mốc là vào một tiết, như Xuân Phân ở 0°, Thanh Minh ở 15°, Hạ Chí ở 90°. Vì đi theo Mặt Trời nên ngày tiết khí gần như cố định trên lịch dương, chỉ xê dịch một ngày, còn trên âm lịch thì trôi gần một tháng.

Đây là trang mở cửa cho chuyên mục tiết khí. Bài giải thích tiết khí đo cái gì, vì sao nó "đứng yên" trên lịch dương mà "chạy" trên lịch âm, nguồn gốc tên gọi, bảng đủ 24 tiết kèm liên kết, và tiết khí được dùng ở đâu trong lịch, Bát Tự, chọn ngày, dưỡng sinh. Giờ vào tiết từng năm có ở bảng tiết khí 2027.

Tiết khí đo cái gì: vị trí Mặt Trời trên hoàng đạo

Nhìn từ Trái Đất, Mặt Trời dường như đi một vòng quanh bầu trời mỗi năm, trên một đường gọi là hoàng đạo. Vị trí của Mặt Trời trên đường ấy đo bằng hoàng kinh (kinh độ hoàng đạo), tính từ điểm Xuân Phân là 0°.

Hai mươi bốn tiết khí là 24 mốc trên vòng ấy, cách đều nhau 15°:

Bốn mốc này là "nhị phân, nhị chí". Giữa chúng là bốn mốc "tứ lập": Lập Xuân 315°, Lập Hạ 45°, Lập Thu 135°, Lập Đông 225°, đánh dấu chỗ bắt đầu mùa theo quan niệm Đông Á. Mười sáu mốc còn lại chia nhỏ từng mùa.

Có một điều cần nói thẳng ngay từ đầu: tiết khí là dương lịch. Nó không liên quan gì đến Mặt Trăng. Việc nhiều người coi tiết khí là "âm lịch" đến từ chỗ tiết khí được in chung trên tờ lịch âm, và được dùng để xếp tháng âm lịch, như sẽ nói ở dưới.

Vì sao ngày tiết khí gần như cố định trên lịch dương

Lịch dương ta dùng (lịch Gregory) được thiết kế để bám theo năm chí tuyến, tức khoảng thời gian Mặt Trời đi trọn một vòng từ Xuân Phân về Xuân Phân, dài khoảng 365,2422 ngày. Lịch Gregory có độ dài trung bình 365,2425 ngày, gần như khớp.

Tiết khí cũng đo theo đúng vòng ấy. Hai thứ cùng đo một chuyển động nên ngày vào tiết trên lịch dương gần như năm nào cũng như năm nào. Lập Xuân luôn rơi vào ngày 3, 4 hoặc 5 tháng Hai; Đông Chí luôn rơi vào 21, 22 hoặc 23 tháng Mười Hai. Tính lại Lập Xuân theo giờ Việt Nam từ năm 2020 đến 2040, chúng tôi thấy nó chỉ rơi vào ngày 3 hoặc 4 tháng Hai.

Độ xê dịch một ngày ấy có hai nguồn: năm nhuận của lịch dương (cứ bốn năm thêm một ngày, làm mọi thứ lùi rồi tiến lại) và việc giờ vào tiết có thể rơi gần nửa đêm, lệch sang ngày hôm trước hay hôm sau.

Vì sao tiết khí trôi trên lịch âm

Âm lịch Việt Nam lấy tuần trăng làm tháng: mỗi tháng là khoảng từ một lần trăng mới (ngày sóc) đến lần sau, dài khoảng 29,53 ngày. Mười hai tháng như vậy chỉ dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm Mặt Trời khoảng 11 ngày.

Hệ quả: nếu năm nào cũng 12 tháng, mỗi năm ngày âm của một tiết khí sẽ sớm thêm khoảng 11 ngày. Để kéo lại, âm lịch chèn tháng nhuận khoảng hai, ba năm một lần, đẩy mọi thứ lùi lại gần một tháng. Kết quả là tiết khí dao động qua lại trên lịch âm trong một khoảng gần một tháng.

Chúng tôi tính ngày âm của Lập Xuân mỗi năm từ 2020 đến 2040 bằng bộ máy lịch của site:

Trong 21 năm ấy, Lập Xuân rơi sớm nhất vào 16 tháng Chạp và muộn nhất vào 14 tháng Giêng. Năm 2038, Lập Xuân trùng đúng mùng Một Tết. Còn trên lịch dương, nó chỉ đổi giữa ngày 3 và ngày 4.

Đó là lý do tục ngữ nông vụ đáng tin nhất là tục ngữ theo tiết khí, không phải theo ngày âm: "tháng Ba" âm lịch năm này có thể sớm hoặc muộn gần một tháng so với năm khác, còn Thanh Minh thì năm nào cũng vào đầu tháng Tư dương lịch.

Bảng đủ 24 tiết khí

Ngày ghi là ngày vào tiết năm 2027 theo giờ Việt Nam, tính từ thiên văn; các năm khác xê dịch trong khoảng một ngày. "Tiết" là tiết lệnh, "Khí" là trung khí (giải thích ở mục sau).

Tiểu Hàn và Đại Hàn trong bảng là của tháng 1/2027, tức cuối năm âm lịch Bính Ngọ; năm tiết khí theo lối Đông Á tính từ Lập Xuân.

Tên tiết khí kể bốn loại chuyện

Đọc tên 24 tiết theo nhóm sẽ thấy người đặt tên ghi lại bốn loại hiện tượng:

Tất cả những tên ấy được đặt cho lưu vực Hoàng Hà, vùng khí hậu ôn đới có bốn mùa rõ, có tuyết mùa đông. Đặt vào Việt Nam, nhiều tên khớp với miền Bắc, lệch với miền Nam, và có tên gần như không có nghĩa đen ở đâu trên đất nước ta, như Tiểu Tuyết, Đại Tuyết. Bốn bài theo mùa đối chiếu từng tiết với khí hậu ba miền: mùa xuân, mùa hạ, mùa thu, mùa đông.

Tiết lệnh và trung khí: hai nửa của 24 tiết

Hai mươi bốn tiết xen kẽ hai loại. Mười hai tiết lệnh (Lập Xuân, Kinh Trập, Thanh Minh…) và mười hai trung khí (Vũ Thuỷ, Xuân Phân, Cốc Vũ…). Vai trò khác nhau:

Quy tắc xếp tháng âm lịch dựa vào trung khí: tháng nào chứa trung khí thứ mấy thì là tháng thứ ấy, tháng nào không chứa trung khí nào thì có thể là tháng nhuận. Chi tiết kỹ thuật ở bài tiết lệnh và trung khí và âm lịch là âm dương lịch.

Tiết dài, tiết ngắn: Trái Đất không đi đều

Vì 24 mốc cách đều nhau 15° nhưng Trái Đất đi nhanh khi gần Mặt Trời (đầu tháng Giêng dương lịch) và chậm khi xa (đầu tháng Bảy), nên các tiết không dài bằng nhau. Theo bảng 2027, từ Tiểu Hàn đến Đại Hàn chỉ khoảng 14 ngày 17 giờ; từ Hạ Chí đến Tiểu Thử khoảng 15 ngày 17 giờ.

Cách chia theo vị trí thật của Mặt Trời như vậy gọi là định khí. Trước cải cách lịch Thời Hiến của nhà Thanh năm 1645, lịch Trung Hoa dùng bình khí, chia đều năm thành 24 khoảng thời gian bằng nhau, nên tiết khí trong sách cổ có thể lệch một hai ngày so với bây giờ. Xem bài bình khí và định khí.

Tiết khí nhìn từ Việt Nam: ngày dài, ngày ngắn và Mặt Trời đỉnh đầu

Tên tiết khí đặt ở Hoa Bắc, nhưng phần thiên văn thì đúng ở mọi nơi; chỉ có độ lớn khác nhau theo vĩ độ. Chúng tôi tính cho ba thành phố, có kể khúc xạ khí quyển ở đường chân trời:

Hai điều rút ra. Thứ nhất, ở Hà Nội ngày Hạ Chí dài hơn ngày Đông Chí hơn hai tiếng rưỡi, đủ để người xưa cảm thấy rõ: câu "tháng Năm chưa nằm đã sáng, tháng Mười chưa cười đã tối" nói đúng nhịp này. Ở TP.HCM chênh lệch chỉ hơn một tiếng. Thứ hai, cả nước ta nằm trong vùng nhiệt đới nên Mặt Trời đi qua đỉnh đầu hai lần mỗi năm, và vào ngày Hạ Chí, Mặt Trời buổi trưa ở Hà Nội lệch về phía bắc một chút chứ không phải phía nam. Điều này không bao giờ xảy ra ở lưu vực Hoàng Hà, nơi đặt tên các tiết.

Nguồn gốc: từ "phân, chí, khải, bế" đến 24 tiết

Không có một ngày "phát minh" ra 24 tiết khí. Văn bản cho thấy một quá trình:

• Thời Xuân Thu: Tả Truyện đã nói tới "phân, chí, khải, bế", tức hai phân, hai chí, và bốn mốc mở đầu, khép lại mùa (sau này là tứ lập). Đây là tám mốc lớn.
• Thời Chiến Quốc đến đầu Hán: thiên Nguyệt Lệnh trong Lễ Ký và các sách cùng loại ghi hiện tượng tự nhiên theo từng tháng, như gió đông làm tan băng, sâu bọ ngủ đông bắt đầu cựa. Đây là chất liệu cho tên gọi các tiết.
• Hoài Nam Tử (khoảng năm 139 trước Công nguyên), thiên Thiên Văn Huấn, liệt kê đủ 24 tiết, gắn mỗi tiết với hướng chuôi sao Bắc Đẩu chỉ. Đây thường được coi là danh sách đầy đủ sớm nhất còn lại.
• Thứ tự một vài cặp tiết như Vũ Thuỷ và Kinh Trập, Thanh Minh và Cốc Vũ từng đổi chỗ trong các lịch đời Hán trước khi ổn định như ngày nay.

Năm 2016, UNESCO ghi danh "Hai mươi bốn tiết khí" vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại, theo hồ sơ của Trung Quốc. Ở Việt Nam, tiết khí theo chân lịch pháp vào từ rất sớm và gắn với nông lịch của người trồng lúa nước; bài Khâm Thiên Giám triều Nguyễn kể về cơ quan in tiết khí lên lịch ban hành cả nước.

Tiết khí được dùng ở đâu

Điểm chung: hễ một phép tính cần biết Mặt Trời đang ở đâu, nó dùng tiết khí; hễ cần biết trăng tròn hay khuyết, nó dùng ngày âm. Phần lớn rắc rối về "lịch này nói một đằng, lịch kia nói một nẻo" đến từ chỗ trộn lẫn hai hệ này, như bài lịch vạn niên đã chỉ ra.

Sách cổ nói gì

Phàm những ngày xuân phân, thu phân, hạ chí, đông chí, lập xuân, lập hạ (khải), lập thu, lập đông (bế), ắt ghi lại mây trời và cảnh vật. — Tả Truyện, Hi Công năm thứ năm

Bình: câu này cho thấy từ thời Xuân Thu, tám mốc của năm Mặt Trời đã là những ngày triều đình phải quan sát và ghi chép. Chữ "khải" (mở) và "bế" (đóng) là cách gọi cổ của các mốc lập xuân, lập hạ và lập thu, lập đông.

Gió đông làm tan băng, sâu bọ ngủ đông bắt đầu cựa mình. — Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh, tháng đầu xuân

Bình: đây là loại câu mà về sau thành "thất thập nhị hậu", bảy mươi hai hậu, mỗi tiết ba hậu, mỗi hậu một hiện tượng tự nhiên. Tên tiết Kinh Trập (sâu bọ giật mình) mang đúng tinh thần câu này.

Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn (đại ý): chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về phương Tý thì là Đông Chí, cứ mười lăm ngày chuyển một vị, đi qua đủ hai mươi bốn vị thì hết một năm. Bài dẫn đại ý, không trích nguyên văn.

Đọc cho đúng mức

• Tiết khí là thiên văn chính xác, nhưng tên gọi là khí hậu của Hoa Bắc hơn hai nghìn năm trước. Đừng đọc "Đại Tuyết" thành dự báo tuyết ở Việt Nam.
• Giờ vào tiết trên các lịch có thể lệch vài phút đến một giờ: lệch vài phút do công thức tính, lệch một giờ do có lịch dùng giờ Bắc Kinh thay vì giờ Việt Nam.
• Tiết khí trong sách cổ trước năm 1645 tính theo bình khí, có thể lệch một hai ngày so với cách tính hôm nay.
• "Tiết khí tốt xấu" là chuyện của các phép chọn ngày, không phải của thiên văn. Bản thân một tiết khí không lành không dữ.

Việc nên làm

• Muốn biết tiết đang hiệu lực hôm nay hay giờ vào tiết chính xác, dùng công cụ lịch âm của site hoặc bảng tiết khí 2027.
• Người sinh sát ngày giao tiết (nhất là gần Lập Xuân) nên kiểm giờ vào tiết theo giờ Việt Nam trước khi lập Bát Tự.
• Khi đọc tục ngữ thời tiết, ưu tiên câu theo tiết khí hơn câu theo tháng âm.
• Đọc bài theo mùa nơi mình sống để thấy tên tiết nào khớp, tên nào chỉ là di sản ngôn ngữ.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoài Nam Tử — thiên Thiên Văn Huấn (đại ý đoạn liệt kê 24 tiết theo chuôi Bắc Đẩu).
• Tả Truyện — Hi Công năm thứ năm.
• Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh.
• Bảng giờ vào tiết năm 2027 và ngày âm của Lập Xuân 2020 – 2040: tính bằng bộ máy âm lịch của aihuyenhoc (thuật toán Hồ Ngọc Đức, múi +7), đối chiếu bảng PyEphem trong bài tiết khí 2027.
• Hoàng Xuân Hãn — Lịch và Lịch Việt Nam.