Thờ Phật và gia tiên chung một phòng: cấp cao thấp, bên tả bên hữu

Thờ Phật và gia tiên chung một phòng thì Phật luôn ở chỗ cao hơn và tôn hơn: hoặc ở cấp trên, phía sau bàn gia tiên; hoặc ở bàn riêng cao hơn đặt bên tả của phòng thờ — tức bên tay phải người đứng lễ. "Tả", "hữu" trong lễ tính theo bàn thờ nhìn ra, không theo người lạy nhìn vào. Đây là chỗ nhiều nhà xếp ngược.

Một nguyên tắc chung: Phật là bậc thầy, gia tiên là người nhà

Hầu hết các nhà chùa ở Việt Nam và các sách gia lễ phổ thông đều đi cùng một ý: Đức Phật được thờ như bậc thầy, đứng trên mọi hàng thần thánh và tổ tiên trong nhà; tổ tiên là người nhà, được thờ bằng hiếu. Hai thứ tôn kính khác loại, nên không ngang hàng, và cũng không nên đặt Phật ở chỗ thấp hơn bài vị ông bà.

Từ ý đó ra ba quy tắc cụ thể, gần như mọi miền đều theo:

• Cao hơn: tượng Phật hoặc ảnh Phật luôn cao hơn di ảnh, bài vị gia tiên — cả về mặt bàn lẫn tầm mắt của tượng.
• Trong hơn hoặc tả hơn: nếu xếp trước sau thì Phật ở trong cùng; nếu xếp cạnh nhau thì Phật ở bên tả của phòng thờ.
• Tách bát hương: Phật một bát hương, gia tiên một bát hương. Không cắm chung.

Còn chuyện có nên thờ Phật ở nhà hay không, chùa khuyên gì về việc thờ tượng, thì đã có bài riêng: bàn thờ Phật trong nhà. Bài này chỉ lo phần xếp chỗ.

"Tả" là bên nào: tính theo bàn thờ, không theo người lạy

Câu hỏi hay gặp nhất — "Phật bên trái hay bên phải?" — sinh ra vì người hỏi tính trái phải theo chính mình khi đứng trước bàn thờ. Lễ thì tính ngược lại.

Quy ước gốc là nam diện: chỗ tôn được coi là ngồi quay mặt về phương Nam, nhìn ra ngoài. Từ chỗ tôn nhìn ra, tay trái là phương Đông — gọi là tả; tay phải là phương Tây — gọi là hữu. Quy ước này giữ nguyên dù căn nhà thật quay hướng nào. Người đứng lễ quay mặt vào bàn thờ nên thấy ngược:

Nếp "tả tôn hơn hữu" áp vào đây: Phật đặt bên tả của phòng thờ, tức bên tay phải người đứng lễ. Đây cũng là quy ước đã dùng cho câu "đông bình tây quả" ở bài cách bày bàn thờ gia tiên — giữ cùng một hệ trái phải cho cả phòng thờ thì không bao giờ rối.

"Tả chiêu hữu mục" thật ra nói về chuyện khác

Nhiều bài viết dẫn "tả chiêu hữu mục" của Lễ Ký để giải chuyện Phật bên trái, gia tiên bên phải. Dẫn vậy là lệch.

Chiêu mục là cách xếp các đời tổ tiên trong miếu thờ của vua chúa, quan lại thời Chu. Thái tổ ở giữa; các đời sau chia hai hàng: đời con ở hàng chiêu (bên tả), đời cháu ở hàng mục (bên hữu), đời chắt lại về hàng chiêu… Nghĩa là cha và con không bao giờ cùng một bên, còn ông và cháu thì cùng bên. Cách xếp xen kẽ này nhằm phân biệt thế thứ, giữ cho mỗi đời một chỗ rõ ràng.

Chiêu mục không có chỗ nào cho Phật — phép này có từ thời Chu, trước khi Phật giáo vào Trung Hoa hàng mấy trăm năm. Thứ mà gia đình Việt mượn được từ chiêu mục chỉ là hai ý: có trục giữa, và bên tả tôn hơn bên hữu. Chuyện chiêu mục áp vào di ảnh nhiều đời ở bài cách đặt di ảnh trên bàn thờ.

Ba sơ đồ cho phòng thờ ngang 2,5 – 3 m

Phòng thờ của nhà ống thường ở tầng trên cùng, ngang bằng bề ngang nhà, khoảng 2,5 – 3 m (trừ tường). Ba cách xếp hay gặp, kèm số đo tính bằng thước Lỗ Ban của site trên cả hai thước 42,9 cm và 38,8 cm:

Sơ đồ 1 — Một trục, hai cấp (hợp phòng 2,5 m)

Một bàn thờ gia tiên ở trước, phía sau và cao hơn là một bệ hoặc kệ cho Phật, cùng trên một trục giữa.

Ưu điểm: gọn, trục thờ rõ, hợp nhất với phòng hẹp. Nhược điểm: thắp hương bát Phật phải với cao; người lớn tuổi nên có một bục bước nhỏ, chắc chân. Cỡ 81 cm đỏ trên cả hai thước nhưng sát mép — dặn thợ đóng đúng 81 cm, không cộng thêm lớp kính.

Sơ đồ 2 — Hai bàn song song (hợp phòng 3 m)

Hai bàn đặt cạnh nhau sát tường hậu: Phật bên tả của phòng (bên tay phải người đứng lễ), cao hơn; gia tiên bên hữu, thấp hơn.

Với tường hậu 2,9 – 3 m, còn khoảng 55 – 65 cm chia hai đầu — đủ đặt chậu cây nhỏ hoặc một tủ thấp đựng hương, không chật. Cỡ 107 cm trên thước 42,9 chỉ cách mép cung 2,5 mm; nếu thợ không đóng chính xác được, dùng 108 cm (Quan trên thước 42,9, Hưng trên 38,8, đều cách mép trên 6 mm).

Sơ đồ 3 — Phật trên kệ treo, gia tiên bàn dưới

Phòng thờ không đủ sâu cho hai cấp: bàn gia tiên sát tường, phía trên gắn một kệ treo chắc cho tượng hoặc ảnh Phật, đáy kệ cao hơn đỉnh di ảnh gia tiên.

Cách này dễ làm nhất nhưng có hai việc phải để ý: kệ phải bắt vít vào tường đặc, chịu được bát hương và tượng; và khói hương của bàn dưới bốc lên thẳng kệ trên — nên có khoảng cách ít nhất 60 – 70 cm từ mặt bàn dưới tới đáy kệ, hoặc dùng hương ít khói. Kích thước kệ treo theo Lỗ Ban có bài kích thước bàn thờ treo.

Những cách xếp nên tránh

• Phật và gia tiên ngang một mặt bàn, chung một bát hương. Hai thứ tôn kính khác loại; chung bát hương là gộp hai việc thờ làm một.
• Phật đặt bên hữu, thấp hơn gia tiên. Thường do tính trái phải theo người đứng lễ. Đổi lại cho đúng.
• Tượng Phật nhỏ đặt chen giữa các di ảnh. Nhà nào có ảnh Phật nhỏ do người thân để lại thì vẫn nên tách lên chỗ cao hơn.
• Gia tiên ở tầng trên, Phật ở tầng dưới (hai phòng khác tầng). Nhà ống nhiều tầng hay gặp khi phòng thờ Phật làm thêm sau. Nếu chỉ có một phòng đủ trang nghiêm ở tầng trên cùng, đưa cả hai lên đó theo một trong ba sơ đồ.

Có một ngoại lệ nhiều nhà gặp: gia đình thờ Phật theo nếp tu tại gia rất trang nghiêm, có phòng Phật riêng; gia tiên ở phòng khác. Khi đó không có chuyện tả hữu giữa hai bàn, mỗi phòng một trục riêng.

Sách cổ nói gì

Thiên tử bảy miếu: ba chiêu, ba mục, cùng miếu thái tổ là bảy. Chư hầu năm miếu, đại phu ba miếu, kẻ sĩ một miếu. Thường dân thì tế ngay trong nhà ở. — Lễ Ký, thiên Vương Chế

Bình: câu này đếm miếu theo địa vị và xếp đời theo chiêu mục; việc chiêu ở tả, mục ở hữu là theo lời chú của các nhà chú giải Lễ Ký đời sau. Câu cuối — "thứ nhân tế ư tẩm" — mới là câu gần với nhà Việt: thường dân thờ ngay trong nhà ở, không có miếu riêng.

Bậc thánh nhân quay mặt về Nam mà nghe việc thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà trị. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Bình: gốc của quy ước "nam diện", từ đó mới có tả là Đông, hữu là Tây khi tính từ chỗ tôn.

Chu Tử Gia Lễ, đại ý, dựng nghi lễ gia đình theo Nho giáo: từ đường thờ bốn đời, xếp bài vị theo thứ bậc. Sách không có chỗ cho việc thờ Phật trong nhà. Việc thờ Phật và gia tiên chung một phòng là cách người Việt dung hòa Phật và Nho trong đời sống, hình thành qua nhiều thế kỷ, không theo một bộ sách lễ cụ thể nào.

Đọc cho đúng mức

Các quy tắc ở bài này là nếp phổ biến, không phải luật. Một số nhà có nếp riêng do ông bà truyền lại — ví dụ nhà ba gian ở quê thờ Phật ở gian giữa, gia tiên ở gian bên — và nếp ấy có lý do của nó. Khi nếp nhà đã có lý do rõ, theo nếp nhà.

Phong thủy theo Bát Trạch hay Huyền Không không bàn chuyện Phật ở tả hay hữu; hai phái ấy chỉ bàn bàn thờ đặt ở phương nào, quay hướng nào. Chuyện cao thấp, tả hữu là chuyện lễ, không phải chuyện khí.

Nhà chùa nhiều nơi còn khuyên: không có điều kiện giữ bàn Phật trang nghiêm (khói bếp, ồn, chật) thì chưa cần thờ tượng, giữ lòng kính là đủ. Đó là lời khuyên đáng nghe hơn mọi số đo.

Việc nên làm

• Đo bề ngang và chiều sâu phòng thờ trước khi đặt đóng bàn.
• Phòng 2,5 m: chọn sơ đồ một trục hai cấp. Phòng 3 m: hai bàn song song, Phật bên tả của phòng.
• Thống nhất với gia đình một cách gọi trái phải: tính theo bàn thờ nhìn ra.
• Tách bát hương Phật và bát hương gia tiên.
• Đặt đóng theo cỡ đỏ trên cả hai thước; với cỡ sát mép, dặn thợ không cộng thêm kính lót.
• Bàn Phật cao: chuẩn bị bục bước chắc chân cho người lớn tuổi.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Vương Chế — câu "Thiên tử thất miếu… Thứ nhân tế ư tẩm".
• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện — câu "Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ".
• Chu Tử Gia Lễ (Văn Công Gia Lễ) — phần Thông lễ, Từ đường (đại ý).
• Số đo Lỗ Ban tính bằng mã của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, thước 42,9 và 38,8 cm).