Bàn thờ Phật trong nhà: đặt cao hơn gia tiên, chung bàn hay riêng bàn

Kinh Phật không quy định bàn thờ Phật trong nhà quay hướng nào hay cao bao nhiêu. "Phật ở trên, gia tiên ở dưới" là phong tục Việt, theo thứ bậc kính: Phật là bậc thầy, tổ tiên là bậc sinh thành. Có chỗ thì thờ riêng bàn; nhà phố một phòng thờ thì dùng bàn hai cấp hoặc kệ Phật cao hơn, cùng hướng bàn gia tiên.

Kinh Phật nói gì, và không nói gì

Kinh điển Phật giáo bàn rất nhiều về tâm, về giới, về cách tu, nhưng không có kinh nào đặt ra quy tắc hướng bàn thờ hay độ cao tượng trong nhà cư sĩ. Điều này không phải sơ suất: chính kinh nhắc người học đừng đặt Phật vào hình tướng.

Lịch sử tượng Phật cũng cho thấy tượng là phương tiện, không phải điều bắt buộc. Truyền thống kể rằng tượng Phật đầu tiên do vua Ưu Điền cho tạc bằng gỗ chiên đàn, khi đức Phật vắng mặt lâu ngày và nhà vua nhớ Ngài — đại ý truyện được chép trong Tăng Nhất A Hàm. Người nghiên cứu lịch sử nghệ thuật thì ghi nhận tượng Phật bằng đá chỉ xuất hiện nhiều từ khoảng đầu Công nguyên, ở Gandhara và Mathura; trước đó người ta thờ biểu tượng như dấu chân, bánh xe pháp, cây bồ đề. Hai lớp này nên tách: một bên là truyền thống kể, một bên là hiện vật còn lại.

Hệ quả cho người thờ Phật ở nhà: không có "hướng phạm" hay "độ cao phạm" theo kinh. Những gì sau đây là phong tục và lời khuyên của nhà chùa.

Tục Việt: Phật cao nhất

Trong chùa Việt ở miền Bắc, bố cục thường là "tiền Phật hậu Thánh": điện Phật ở phía trước, điện thờ Mẫu, thờ Thánh ở phía sau hoặc hai bên, thấp hơn về vị thế. Nhà dân giữ nếp ấy theo chiều cao: Phật ở chỗ cao nhất, rồi đến gia tiên, rồi đến các ban phụ, còn Thần Tài – Thổ Địa ở sát đất.

Lý lẽ của tục rất đơn giản: Phật được kính như bậc thầy dẫn đường cho cả người sống lẫn người đã khuất. Trong lễ cúng giỗ, nhiều gia đình còn thắp hương bàn Phật trước rồi mới tới bàn gia tiên. Đặt gia tiên cao hơn Phật vì thế bị coi là ngược thứ bậc — đây là điều nhà chùa nhắc nhiều nhất.

Nhà chùa thường khuyên gì

Lời khuyên giữa các chùa không giống hệt nhau, nhưng có mấy điểm gần như chùa nào cũng nhắc:

• Một tượng hoặc một tranh là đủ. Không cần bày nhiều tượng; quý ở chỗ trang nghiêm, sạch, không sứt mẻ.
• Chỗ sạch, cao, yên. Không đặt ở phòng ngủ, không đặt chỗ ăn uống, chỗ ồn; không đặt ngang tầm thấp như kệ ti vi.
• Đồ dâng là đồ chay. Hương, hoa, đèn, nước sạch, trái cây; đồ mặn dâng gia tiên không đặt lên bàn Phật.
• Không thờ chung với Thần Tài – Thổ Địa hay các tượng linh vật trên cùng một bàn.
• Thờ Phật là để nhớ lời dạy. Thắp hương là lúc lắng lại, không phải lúc xin xỏ.

Còn thờ vị nào thì theo duyên của gia đình: người theo Tịnh độ hay thờ A Di Đà, nhiều nhà thờ Quán Thế Âm, có nhà thờ Thích Ca. Không có quy định một nhà phải thờ đủ bộ.

Chung bàn hay riêng bàn

Bàn kỹ từng cách — kể cả chuyện ảnh thờ và bát hương — ở bài Thờ Phật và gia tiên chung bàn.

Nhà phố chỉ có một phòng thờ

Tình huống hay gặp nhất: tầng tum nhà ống, phòng thờ rộng chừng 3,4 m, một bức tường đặc để đặt bàn. Hai phương án hợp lý, số đo tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, đỏ trên cả hai thước 42,9 và 38,8 cm:

Phương án một — bàn thờ hai cấp. Cấp dưới cao 127 cm (gia tiên), cấp trên cao 146 cm (Phật). Chênh 19 cm, đủ để thấy rõ Phật ở trên mà người thắp hương vẫn với tới. Cấp trên nên lùi vào phía trong bàn, cấp dưới ra phía trước. Chiều ngang cả bàn 175,5 – 176 cm hoặc 197 cm. Tránh cấp trên 147 cm: số này chỉ cách mép cung 4,4 mm trên thước 38,8.

Phương án hai — bàn gia tiên đứng, kệ Phật treo bên trên. Bàn gia tiên cao 127 cm; kệ Phật treo ngang 61 cm, sâu 41 cm. Nếu treo ngay phía trên, miệng bát hương gia tiên đã ở khoảng 1,42 – 1,45 m, nên mặt kệ cần cao từ 173 cm trở lên và đáy kệ có tấm chắn để khói không ám. Nếu trần thấp, đặt kệ Phật ở tường bên cạnh, vẫn cao hơn bàn gia tiên, sẽ dễ chịu hơn.

Hướng: Phật và gia tiên thường quay cùng một hướng, nhìn ra cửa phòng thờ. Chuyện chọn hướng có ba trường phái, đã bàn ở bài Hướng bàn thờ. Kích thước bàn và kệ: Kích thước bàn thờ, Kích thước bàn thờ treo.

Sách cổ nói gì

Nếu lấy hình sắc mà thấy ta, lấy âm thanh mà cầu ta, người ấy đi đường lệch, không thể thấy Như Lai. — Kinh Kim Cang, bản dịch Hán của Cưu Ma La Thập

Bình: bài kệ này thường được dẫn để nhắc rằng tượng Phật không phải là Phật. Nó giải thích vì sao kinh không bận tâm hướng thờ, độ cao: thứ kinh quan tâm là cái tâm của người đứng trước bàn thờ. Đọc câu này không có nghĩa là bỏ thờ tượng — các tông phái vẫn thờ tượng như một phương tiện để nhớ và để tĩnh tâm.

Tăng Nhất A Hàm, đại ý, kể chuyện vua Ưu Điền nhớ Phật mà tạc tượng gỗ chiên đàn. Truyện cho thấy tượng ra đời từ lòng nhớ, không phải từ một quy định nghi lễ.

Đọc cho đúng mức

Phật giáo không coi việc thờ tượng ở nhà là bắt buộc, cũng không có khái niệm "đặt sai hướng thì bị phạt". Các quy tắc "Phật cao hơn gia tiên", "đồ chay trên bàn Phật" là phong tục và lời khuyên của nhà chùa, có lý lẽ về thứ bậc kính, nhưng các chùa có thể nói khác nhau ở chi tiết. Phái phong thủy Bát Trạch, Huyền Không không có mục riêng về bàn thờ Phật; nếu muốn xét thêm theo phong thủy, cách làm giống bàn thờ gia tiên. Khi băn khoăn, hỏi thầy ở ngôi chùa gia đình hay lui tới là cách tốt nhất.

Việc nên làm

• Chọn một tượng hoặc một tranh trang nghiêm, đặt ở chỗ cao nhất trong phòng thờ.
• Có chỗ thì thờ riêng bàn; không có thì dùng bàn hai cấp 127 cm và 146 cm.
• Đồ mặn dâng gia tiên đặt ở cấp dưới hoặc mép ngoài, không đặt sát tượng Phật.
• Không đặt bàn Phật trong phòng ngủ, cạnh bàn ăn hay chung với Thần Tài – Thổ Địa.
• Giữ bàn thờ sạch, đèn điện thay nến khi đi vắng.

Nguồn tham khảo

• Kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật — bản dịch Hán của Cưu Ma La Thập, bài kệ "Nhược dĩ sắc kiến ngã".
• Tăng Nhất A Hàm — truyện vua Ưu Điền tạc tượng Phật bằng gỗ chiên đàn.
• Số đo bàn hai cấp và kệ treo tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.
• Bài liên quan: Cách đặt bàn thờ gia tiên.