Bàn thờ ông Táo đặt ở đâu: miền Bắc thờ chung, miền Nam lập riêng trong bếp

Phần đông gia đình miền Bắc không lập bàn thờ riêng cho ông Táo: Táo quân được thờ chung trên bàn thờ gia tiên, có nhà dành riêng một bát hương. Ở Nam Bộ và trong cộng đồng người Hoa, nhiều nhà lập kệ thờ Táo riêng trong bếp — treo trên tường gần bếp nấu, cao hơn đầu người, lệch khỏi luồng hút mùi, xa chậu rửa và nhà vệ sinh.

Táo quân là ai: một vị trong sách, ba vị trong tục Việt

Thờ thần bếp có từ rất sớm. Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh, đại ý ghi rằng các tháng mùa hạ thì tế Táo. Thiên Khúc Lễ hạ nhắc "ngũ tự" — năm lễ tế trong nhà — và theo cách giải quen thuộc của nhà chú sớ, năm vị ấy là cửa buồng, bếp, giữa nhà (trung lưu), cổng và lối đi. Trong sách xưa, Táo là một vị thần gắn với bếp lửa của nhà.

Sang Việt Nam, tục thờ Táo đổi hình khá nhiều:

• Ba vị, hai ông một bà. Truyện kể vợ chồng Trọng Cao – Thị Nhi và người chồng sau Phạm Lang cùng hoá thành Táo quân là truyện của người Việt; ba vị ứng với ba ông đầu rau của bếp kiềng ba chân. Cách hình dung này không có trong sách lễ Trung Hoa.
• Gần với Thổ Công. Ở nhiều làng Bắc Bộ, Táo quân được khấn chung với Thổ Công, Thổ Địa; ranh giới giữa các vị không rõ, mỗi nhà một cách gọi. Chỗ dễ nhầm này có bài riêng: Thổ Công, Thổ Địa, Táo Quân, Ông Địa.
• Người Hoa ở Nam Bộ thờ Táo theo tục quê gốc, thường dán hoặc đặt bài vị ghi danh hiệu Táo quân ngay trong bếp; danh hiệu hay gặp là "Định Phúc Táo Quân".

Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (đầu thế kỷ 20) đã ghi nhận tục thờ vua bếp và nói thẳng nhiều chỗ là tục dân gian; đọc lại thấy cách thờ thay đổi theo từng thời, không có một chuẩn cứng.

Bài này chỉ bàn vị trí và bài trí chỗ thờ Táo. Ngày 23 tháng Chạp và nguồn gốc lịch pháp của tục tiễn Táo có ở bài ông Công ông Táo.

Vì sao miền Bắc thờ chung trên bàn thờ gia tiên

Lý do nằm ở cái bếp của nhà Bắc Bộ xưa. Nhà ba gian, năm gian ở đồng bằng có gian bếp tách riêng — thường là một dãy nhà ngang thấp, đun rơm rạ, củi, khói đen ám kín mái. Trong bếp như thế không có chỗ nào đủ sạch và cao ráo để đặt một bàn thờ. Táo quân hiện diện ngay ở ba ông đầu rau dưới nồi; còn chỗ thắp hương là ở gian giữa nhà chính, chung với gia tiên.

Nếp ấy theo người Bắc vào thành phố. Ngày nay, cách làm hay gặp ở các gia đình gốc Bắc là:

Bên trái hay bên phải bàn thờ — mỗi nhà một khác, theo cách người lập bàn thờ đầu tiên trong họ đã làm. Không có sách nào quy định. Số bát hương và cách xếp theo từng miền có ở bài bàn thờ mấy bát hương.

Vì sao miền Nam và người Hoa lập riêng trong bếp

Ở Nam Bộ, bếp nhà phố và nhà vườn thường nằm trong nhà, phía sau, sạch hơn bếp rơm rạ xưa; cộng thêm ảnh hưởng của người Hoa vốn thờ Táo ngay tại bếp. Kết quả là nhiều nhà miền Nam có đủ "ba chỗ thờ ba vị": Thần Tài – Thổ Địa sát đất gần cửa, bàn thờ Thiên ngoài trời trước nhà, và kệ thờ Táo trong bếp. Mỗi vị một chỗ gắn với một phần của căn nhà: cửa, trời, bếp.

Hai bài liên quan: đặt bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa và bàn thờ Thiên ngoài trời ở Nam Bộ.

Không có tục nào bắt nhà gốc Bắc phải lập kệ Táo trong bếp, hay bắt nhà gốc Nam phải bỏ kệ Táo khi ra Bắc. Gia đình hai miền về chung một nhà thì theo nếp của người giữ việc thờ.

Nếu lập riêng trong bếp: chọn chỗ nào

Bếp nay khác bếp xưa ở ba điểm: có máy hút mùi, có tủ bếp trên, có bình gas hoặc bếp từ. Chọn chỗ đặt kệ Táo phải tính cả ba.

Hướng của kệ: quay mặt ra lòng bếp, tức nhìn ra chỗ người nấu đứng hoặc ra cửa bếp. Tục không tính hướng kệ Táo theo tuổi gia chủ như bàn thờ gia tiên; kệ đặt trên tường nào thì quay theo tường ấy.

Độ cao: đáy kệ cao hơn đầu người đứng nấu, nhưng người thắp hương vẫn với tới mà không phải kê ghế. Với người cao 1,55 – 1,70 m, đáy kệ quanh 1,6 – 1,8 m tính từ sàn là khoảng hay gặp. Kệ đặt quá cao thì mỗi lần thắp hương phải trèo, lâu dần người ta bỏ không thắp — đó là lý do thực tế để đừng treo sát trần.

Bếp mở trong căn hộ

Căn hộ chung cư thường có bếp liền phòng khách, một dãy tủ bếp chạy dọc tường. Chỗ hợp lý nhất cho kệ Táo hay là đầu dãy tủ bếp trên, nơi tường đặc, lệch khỏi khu bếp nấu chừng một ô tủ. Nếu muốn chừa một ô hở giữa hàng tủ trên làm chỗ thờ, để khoảng trống phía trên bát hương ít nhất 40 cm, hoặc lót tấm chịu nhiệt dưới đáy tủ trên; khói hương ngày nào cũng bốc lên, chỉ sau một năm ván tủ đã ám vàng.

Khu thờ Táo trong căn hộ cũng nên tính chung với bàn thờ gia tiên: nếu bàn thờ gia tiên ở phòng khách sát bếp, xem thêm bài bàn thờ cạnh bếp, chung tường bếp.

Cỡ kệ thờ Táo theo thước Lỗ Ban

Kệ thờ Táo là đồ thờ nhỏ, nhiều xưởng đo bằng cả thước 42,9 cm (đồ khối trong nhà) lẫn 38,8 cm (đồ thờ). Số dưới đây tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, chọn số nằm trong khe đỏ chung của cả hai thước:

Cỡ sâu 30 cm đáng để ý: thước 38,8 cho là đỏ (cung Hưng), thước 42,9 cho là đen. Nhà chỉ đo thước 38,8 thì không sao; muốn đỏ cả hai thì chọn kệ sâu 20 – 22 cm, đủ cho một bát hương nhỏ và hai chân nến.

Số đo kệ là phủ bì, kể cả nẹp chỉ hai đầu. Kệ có diềm trang trí thò ra mỗi bên 1 cm thì 41 cm thành 43 cm — đã ra khỏi khe đỏ. Đặt kệ thì dặn thợ ghi số phủ bì.

An toàn lửa trong bếp có chỗ thờ

Bếp là chỗ có gas, dầu ăn, khăn vải, giấy — thêm hương và đèn thì cần mấy việc nhỏ:

• Bình gas đặt trong tủ dưới, không cùng phía tường với kệ thờ nếu được; dây dẫn gas không chạy ngang dưới kệ.
• Dùng đèn điện thay đèn dầu cho ngày thường; ngày rằm, mùng một thắp hương thì đợi hương tàn mới rời bếp.
• Có bát hứng tàn dưới chân hương; tàn rơi xuống mặt bếp dính dầu là mồi lửa.
• Bếp kín, căn hộ nhỏ: lắp báo khói hoặc báo gas — rẻ hơn nhiều so với cái giá một lần sơ suất.

Đọc cho đúng mức

Vị trí chỗ thờ Táo là tục, không phải phép phong thủy có sách dạy. Lễ Ký nói việc tế Táo, không nói đặt bàn thờ Táo ở đâu; các sách Bát Trạch, Dương Trạch Tam Yếu bàn hướng bếp, chỗ đặt bếp, không bàn kệ thờ thần bếp. Những lời như "không lập bàn thờ Táo thì bếp núc lủng củng" là lời truyền miệng, không có nguồn.

Hai miền khác nhau là chuyện lịch sử nhà ở: bếp rơm rạ tách riêng ở Bắc, bếp trong nhà và ảnh hưởng người Hoa ở Nam. Không cách nào "đúng hơn". Điều có lý do thật là: kệ thờ trong bếp phải sạch, khô, an toàn lửa, và người trong nhà thắp hương được dễ dàng — chỗ thờ mà không ai với tới thì sớm muộn cũng bị bỏ quên.

Việc nên làm

• Hỏi người lớn trong nhà nếp cũ: thờ chung trên bàn thờ gia tiên hay lập riêng trong bếp, rồi theo nếp ấy.
• Thờ chung: giữ một bát hương Táo quân (nếu nhà có) ở đúng phía nhà mình quen đặt, không cần thêm kệ.
• Lập riêng: chọn tường đặc cạnh bếp nấu, lệch khỏi luồng hút mùi, xa chậu rửa, tủ lạnh, nhà vệ sinh.
• Đáy kệ cao hơn đầu người nấu nhưng thắp hương được không cần ghế.
• Đặt kệ cỡ trong khe đỏ chung hai thước, ví dụ ngang 40 – 41 cm, sâu 20 – 22 cm; ghi số phủ bì cho thợ.
• Dùng đèn điện ngày thường, có bát hứng tàn, bình gas không đặt ngay dưới kệ.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Nguyệt Lệnh (tế Táo đầu mùa hạ) và thiên Khúc Lễ hạ (ngũ tự) — đại ý.
• Phan Kế Bính, Việt Nam phong tục — đoạn về tục thờ vua bếp (đại ý).