Thức bàn đời Hán ở Song Cổ Đôi: chiếc "máy tính" sơn mài mà người ta gọi là thức bàn Lục Nhâm

Thức bàn ở mộ Song Cổ Đôi (Phụ Dương, An Huy), khai quật năm 1977, là một đĩa tròn sơn mài khắc Bắc Đẩu, mười hai tháng và hai mươi tám tú, đặt xoay được trên một tấm vuông khắc can, chi và hai mươi tám tú. Mộ chôn năm 165 trước Công nguyên. Giới khảo cổ gọi nó là "thức bàn Lục Nhâm" vì cấu tạo trời tròn xoay trên đất vuông giống hệt phép lập bàn Lục Nhâm.

Đây là một trong những hiện vật thuật số sớm nhất còn lại của Trung Hoa. Bài này tả nó trông thế nào, xoay ra sao, những câu sách đời Hán nói về "thức", và chỗ các nhà nghiên cứu chưa thống nhất: nó có thật là "Lục Nhâm" theo nghĩa đời sau không, nó dùng để bói hay để đo trời.

Ngôi mộ và người nằm trong đó

Song Cổ Đôi ("gò đôi cổ") là hai ngôi mộ ở ngoại ô Phụ Dương, được đào tháng 7 năm 1977 khi mở rộng sân bay. Đồ đồng trong mộ số 1 khắc tước hiệu Nhữ Âm hầu. Tước này lần đầu phong cho Hạ Hầu Anh, công thần theo Lưu Bang; các nhà khảo cổ xác định mộ số 1 là của con ông, Hạ Hầu Táo, Nhữ Âm hầu đời thứ hai, mất năm thứ 15 đời Hán Văn Đế, tức năm 165 trước Công nguyên.

Mộ có nhiều thẻ tre (trong đó có bản Chu Dịch khác bản truyền đời, mảnh Thi Kinh, Thương Hiệt thiên…) và ba món đồ sơn mài hình đĩa được chú ý đặc biệt: thức bàn Lục Nhâm, Thái Ất cửu cung chiêm bàn (đĩa có các số xếp đúng ma phương Lạc Thư, xem bài Thái Ất cửu cung bàn ở Song Cổ Đôi), và một đĩa nhị thập bát tú. Hình vẽ các đĩa được công bố trên tạp chí Khảo Cổ năm 1978; báo cáo khai quật đầy đủ đến năm 2022 mới in thành sách.

Chiếc thức bàn trông thế nào

Kích thước nhỏ, vừa lòng bàn tay. Đây không phải một nghi khí thiên văn để ngắm sao, mà là một mô hình để tính: bầu trời thu gọn thành một đĩa, mặt đất thu gọn thành một tấm, và người dùng xoay trời trên đất.

Một chi tiết quan trọng: thiên bàn ở đây ghi mười hai tháng, chưa phải tên mười hai nguyệt tướng (Đăng Minh, Thần Hậu, Đại Cát…) như trong sách Lục Nhâm đời sau. Nhưng ý thì cùng một: tháng chính là chỗ Mặt Trời đang đứng trên vòng hoàng đạo, và đó là thứ mà sau này gọi là nguyệt tướng (xem nguyệt tướng và chiếm thời).

Xoay thức bàn: "nguyệt tướng gia thời" bằng tay

Phép lập bàn Lục Nhâm đời sau gói trong bốn chữ "nguyệt tướng gia thời": lấy chỗ của Mặt Trời trong tháng đặt lên giờ đang xem, rồi đọc chi nào đứng trên chi nào (các bước ở bài lập thiên bàn, địa bàn, tứ khóa). Trên giấy, người học vẽ hai vòng chữ. Trên chiếc thức bàn Song Cổ Đôi, việc ấy là một động tác: xoay đĩa tròn cho tháng hiện tại nằm đúng trên chi giờ ở tấm vuông bên dưới.

Xoay xong, mọi quan hệ hiện ra cùng lúc: tú nào ở trên phương nào, can chi nào bị trời "đè" lên, cán Bắc Đẩu chỉ về đâu. Sử Ký gọi động tác này là "toàn thức", xoay thức. Vì vậy có thể gọi thức bàn là chiếc "máy tính" của thầy bói đời Hán: nó không tự nghĩ, nhưng nó làm sẵn phần phép tính lặp đi lặp lại, để người dùng chỉ còn việc đọc.

Những gì không có trên bàn cũng đáng kể: không có tên mười hai thiên tướng (Quý Nhân, Đằng Xà…), không có bốn khóa, không có tam truyền. Các lớp ấy, nếu đã có vào thời đó, nằm trong đầu và trong sách của người dùng, không khắc trên dụng cụ.

"Thức" trong sách đời Hán

Văn bản đời Hán nhắc tới thức nhiều lần, và có những câu cho thấy cách dùng rất giống Lục Nhâm:

• Sử Ký, thiên Nhật Giả liệt truyện, tả nghề bói: chia cỏ thi định quẻ, xoay thức cho ngay, rồi mới nói chuyện lợi hại của trời đất.
• Việt Tuyệt Thư (quyển 10) chép lời Công Tôn Thánh trước khi đi gặp Ngô vương: "今日壬午，時加南方" — hôm nay ngày Nhâm Ngọ, giờ gia ở phương Nam. Cách nói "giờ gia lên…" chính là ngôn ngữ của thức bàn.
• Ngô Việt Xuân Thu chép lời Ngũ Tử Tư: "今年三月甲戌，時加雞鳴……青龍在酉" — tháng Ba năm nay ngày Giáp Tuất, giờ gia gà gáy… Thanh Long ở Dậu. Ở đây đã có tên Thanh Long, một trong mười hai thiên tướng.

Các biên tập viên Tứ Khố Toàn Thư thế kỷ XVIII dùng chính hai câu này để kết luận về tuổi của Lục Nhâm (nguyên văn ở mục dưới). Cần nói rõ: chuyện Công Tôn Thánh, Ngũ Tử Tư là chuyện thời Xuân Thu, nhưng hai cuốn sách chép chúng đều soạn đời Hậu Hán. Chúng chứng minh người đời Hán đã dùng ngôn ngữ "giờ gia…", không chứng minh người thời Xuân Thu đã dùng.

Những chỗ còn tranh cãi

Gọi là "Lục Nhâm" có đúng không. Cái tên "thức bàn Lục Nhâm" là cách gọi của người nay, dựa vào cấu tạo. Trên bàn không có chữ "Lục Nhâm". Một số nhà nghiên cứu (như Donald Harper) chuộng gọi chung là "thức" hay "bàn vũ trụ", vì nó là mô hình trời đất dùng được cho nhiều phép khác nhau, và phép Lục Nhâm với tứ khóa, tam truyền như ta biết từ sách đời Đường, Tống có thể là kết quả phát triển về sau từ một dụng cụ chung như thế.

Đồ bói hay đồ đo trời. Năm 2012, nhóm của Thạch Vân Lý (Đại học Khoa học Kỹ thuật Trung Quốc) công bố nghiên cứu cho rằng vài món sơn mài trong mộ này, trước nay được xếp vào loại đồ bói hoặc chưa rõ tên, thực ra là dụng cụ thiên văn: một cây đo bóng có khuôn, và một cặp đĩa chồng nhau để quan sát vị trí thiên thể. Nghiên cứu ấy không nói thức bàn Lục Nhâm là dụng cụ đo, nhưng nó nhắc rằng ranh giới giữa "thiên văn" và "chiêm bói" thời Hán rất mỏng: cùng một người, cùng một bộ kiến thức về tú và tháng, vừa đo trời vừa đoán việc.

Niên đại. Năm chôn (165 trước Công nguyên) khá chắc, nhờ tước hiệu khắc trên đồ đồng và sử chép năm mất của Hạ Hầu Táo. Nhưng năm chôn không phải năm chế tạo, càng không phải năm ra đời của phép. Điều có thể nói chắc là đến đầu đời Tây Hán, dụng cụ kiểu trời tròn xoay trên đất vuông đã đủ phổ biến để một vị hầu mang theo xuống mộ. Lục Nhâm "bắt đầu" từ khi nào thì không hiện vật nào trả lời được.

Truyền thuyết Hoàng Đế, Huyền Nữ. Sách thuật số đời sau hay nói Lục Nhâm do Huyền Nữ truyền cho Hoàng Đế khi đánh Xi Vưu. Lời đề yếu Tứ Khố gạt thẳng: "固属无稽" — vốn không có căn cứ. Hiện vật Song Cổ Đôi là bằng chứng của đời Hán, không phải của thời Hoàng Đế.

Sách cổ nói gì

Dịch: Nay người làm nghề bói phải theo phép trời đất, phỏng bốn mùa, thuận với nhân nghĩa; chia cỏ thi định quẻ, xoay thức cho ngay, rồi mới nói đến lợi hại của trời đất, thành bại của việc. — Sử Ký, Nhật Giả liệt truyện

Lời đề yếu Tứ Khố Toàn Thư cho Lục Nhâm Đại Toàn, đại ý: Ngô Việt Xuân Thu chép bốn phép xem của Ngũ Tử Tư và Phạm Lãi (giờ gà gáy, mặt trời mọc…) mà cách giờ gia, tướng cưỡi, rồng rắn, hình đức "giống hệt như đời nay truyền"; Việt Tuyệt Thư chép câu "今日壬午時加南方"; những chuyện ấy không thấy trong kinh truyện, có vẻ là gán ghép, nhưng Triệu Diệp, Viên Khang đều là người Hậu Hán, "知其法著於漢代也" — nên biết phép ấy đã có từ đời Hán.

Bình: các học giả thế kỷ XVIII đã làm đúng việc một nhà sử học nay làm: không tin chuyện kể, nhưng dùng niên đại của người kể để định niên đại của phép. Hai trăm năm sau, chiếc thức bàn đào lên ở Song Cổ Đôi xác nhận kết luận ấy và đẩy mốc lùi về đầu Tây Hán.

Đọc cho đúng mức

• Thức bàn chứng minh dụng cụ và lối nghĩ "trời xoay trên đất" có từ đầu Hán. Nó không chứng minh các lời đoán Lục Nhâm đúng, cũng không chứng minh Lục Nhâm đời Hán giống Lục Nhâm trong Lục Nhâm Đại Toàn đời Minh.
• Kích thước, chữ khắc trong bài lấy theo các mô tả đã công bố; số đo địa bàn khác nhau giữa các nguồn (13,5 hay 14,5 cm). Ai cần chính xác nên tra báo cáo khai quật bản 2022.
• Các câu chuyện Huyền Nữ truyền Lục Nhâm cho Hoàng Đế là truyền thuyết của nghề, không phải sử liệu.

Việc nên làm

1. Tự làm một thức bàn giấy: một vòng tròn ghi mười hai tháng (hoặc mười hai nguyệt tướng), một hình vuông ghi mười hai chi, ghim tâm cho xoay được. Xoay vài lần là hiểu "nguyệt tướng gia thời" nhanh hơn đọc mười trang.
2. Khi đọc một bài nói "Lục Nhâm có từ năm nghìn năm trước", tìm xem họ dựa vào hiện vật hay vào truyền thuyết.
3. Nếu có dịp qua An Huy, bảo tàng thành phố Phụ Dương trưng bày về mộ Hạ Hầu Táo; nên xem trước danh mục, vì hiện vật gốc có thể nằm ở kho khác.
4. Đọc tiếp tam thức: Thái Ất, Kỳ Môn, Lục Nhâm để thấy thức bàn nằm ở đâu trong cả họ "thức".

Nguồn tham khảo

• Báo cáo khảo cổ mộ Song Cổ Đôi, Phụ Dương, An Huy: hình vẽ các đĩa trên tạp chí Khảo Cổ (1978); báo cáo khai quật đầy đủ "Phụ Dương Song Cổ Đôi Hán mộ" (2022) (đại ý, qua các mô tả đã công bố).
• Tư Mã Thiên — Sử Ký, quyển 127, Nhật Giả liệt truyện.
• Viên Khang (tương truyền) — Việt Tuyệt Thư, quyển 10.
• Triệu Diệp — Ngô Việt Xuân Thu, Câu Tiễn nhập thần ngoại truyện.
• Tứ Khố Toàn Thư tổng mục đề yếu — lời đề yếu cho Lục Nhâm Đại Toàn.
• Donald Harper — "The Han Cosmic Board (shih 式)", Early China số 4 (1978–1979).
• Thạch Vân Lý và cộng sự — nghiên cứu về các dụng cụ thiên văn trong mộ Nhữ Âm hầu, tạp chí Nghiên cứu Lịch sử Khoa học Tự nhiên (2012).