Sáu tiết mùa xuân từ Lập Xuân đến Cốc Vũ: tên gọi Hoa Bắc gặp khí hậu Việt Nam

Sáu tiết mùa xuân là Lập Xuân, Vũ Thuỷ, Kinh Trập, Xuân Phân, Thanh Minh và Cốc Vũ, kéo dài từ khoảng 4/2 đến 5/5 dương lịch. Tên các tiết được đặt cho lưu vực Hoàng Hà. Ở miền Bắc Việt Nam, Vũ Thuỷ, Thanh Minh, Cốc Vũ khớp khá rõ; Lập Xuân thì vẫn còn lạnh; còn ở TP.HCM, cả sáu tiết rơi vào mùa khô nóng, gần như không tiết nào khớp nghĩa đen.

Bài này đặt từng tiết cạnh khí hậu ba thành phố, chỉ ra chỗ khớp, chỗ lệch, và lý do. Phần thiên văn của tiết khí có ở bài 24 tiết khí là gì; giờ vào tiết năm 2027 ở bảng tiết khí 2027.

Sáu tiết trong một bảng

Ngày vào tiết theo giờ Việt Nam năm 2027. Nhiệt độ và lượng mưa là trung bình tháng nhiều năm, làm tròn, của tháng mà tiết rơi vào; dùng để so tương đối giữa ba miền, không phải dự báo.

Đọc ngang bảng thấy ngay: mùa xuân theo tiết khí là mùa xuân của miền Bắc. Ở Huế là những tháng ít mưa, mát, sau mùa mưa lũ. Ở TP.HCM là cao điểm mùa khô và những tuần nóng nhất năm.

Lập Xuân: bắt đầu xuân mà vẫn rét

Lập Xuân ở hoàng kinh 315°, nằm giữa Đông Chí và Xuân Phân. Theo cách nghĩ Đông Á, đó là lúc dương khí bắt đầu thắng, nên gọi là "bắt đầu xuân", dù trời chưa ấm. Ở Hà Nội, đầu tháng Hai trung bình chỉ khoảng 17°C; những đợt gió mùa đông bắc vẫn về.

Ca dao miền Bắc nói đúng điều này: "Tháng Giêng rét đài, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét Nàng Bân." Ba tháng đầu năm âm lịch, gần trùng sáu tiết mùa xuân, đều có rét, chỉ là kiểu rét khác nhau: rét làm cây ra đài hoa, rét lúc cây nảy lộc, và đợt rét muộn cuối cùng. Chuyện rét Nàng Bân có ở bài tiết khí mùa đông.

Lập Xuân quan trọng ở chỗ khác: nó là mốc đổi năm trong Bát Tự và Huyền Không, xem bài Lập Xuân.

Vũ Thuỷ: khớp nhất ở miền Bắc, nhưng theo cách khác

Tên Vũ Thuỷ nghĩa là nước mưa: ở Hoa Bắc, đây là lúc tuyết thôi rơi, mưa bắt đầu. Hà Nội không có tuyết để tan, nhưng cuối tháng Hai lại là mùa mưa phùn và nồm ẩm: lượng mưa đo được ít, vì hạt mưa rất nhỏ, nhưng số ngày có mưa nhiều, độ ẩm có khi gần bão hoà, tường nhà đổ mồ hôi.

Nói cách khác, Vũ Thuỷ khớp với Hà Nội ở chữ "thuỷ" (ẩm, nước trong không khí), không khớp ở chữ "vũ" theo nghĩa mưa lớn. Ở Huế, mưa đang giảm dần sau mùa mưa lũ cuối năm. Ở TP.HCM, tháng Hai là tháng khô nhất, lượng mưa chỉ vài milimét: tên tiết hoàn toàn ngược.

Kinh Trập: sấm đầu mùa đến muộn hơn tên gọi

Kinh Trập nghĩa là "làm giật mình những con vật ngủ đông". Sách cổ gắn tiết này với tiếng sấm đầu tiên của năm, đánh thức sâu bọ trong đất. Ở Hoa Bắc, sấm đầu mùa đến khoảng đầu tháng Ba.

Ở đồng bằng Bắc Bộ, những trận dông có sấm đầu mùa thường đến muộn hơn, rải rác từ tháng Ba đến tháng Tư, khi không khí nóng ẩm từ phía nam bắt đầu đẩy lùi gió mùa đông bắc. Câu ca dao "Lúa chiêm lấp ló đầu bờ, hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên" nói đúng cảnh ấy: lúa chiêm đang đẻ nhánh gặp mưa dông có sấm thì lớn nhanh. Người xưa còn giải thích: sấm làm mưa có thêm đạm từ không khí, điều mà nông học hiện đại cũng ghi nhận ở mức nhỏ.

Vậy Kinh Trập khớp ở ý (sấm và sự sống trở dậy), lệch vài tuần ở thời điểm.

Xuân Phân: tiết duy nhất đúng ở mọi nơi

Xuân Phân (0° hoàng kinh) là tiết thiên văn thuần tuý: Mặt Trời ở đúng xích đạo trời, ngày và đêm gần bằng nhau ở mọi vĩ độ. Ở Hà Nội, Huế hay TP.HCM, ngày 21/3 đều có độ dài ngày xấp xỉ mười hai tiếng. Đây là tiết khí không lệch ở bất cứ đâu, vì nó không nói về thời tiết.

Từ sau Xuân Phân, ngày ở Bắc bán cầu dài hơn đêm. Hà Nội tăng dần tới khoảng 13 giờ 25 phút vào Hạ Chí.

Thanh Minh: trời trong ở Bắc, nóng gắt ở Nam

Thanh Minh nghĩa là trời trong sáng. Ở Hà Nội, đầu tháng Tư là lúc những ngày nồm ẩm, mưa phùn dần qua, trời quang hơn, cây cối xanh mướt: tên tiết khớp rõ. Đó cũng là tiết của tảo mộ, như câu Kiều "Thanh minh trong tiết tháng Ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh", xem tiết Thanh Minh và Thanh Minh tảo mộ.

Ở TP.HCM, đầu tháng Tư lại là tuần nóng nhất năm. Mặt Trời đi qua đỉnh đầu thành phố vào khoảng giữa tháng Tư, trong khi mùa mưa chưa tới để làm dịu. "Trời trong" thì đúng, nhưng trong theo nghĩa nắng gắt.

Cốc Vũ: mưa cho lúa, ở Bắc thì đúng

Cốc Vũ là "mưa cho trăm thứ hạt", tiết cuối xuân khi mưa tăng lên đủ cho cây trồng. Ở Bắc Bộ, cuối tháng Tư lượng mưa tháng đã gấp đôi tháng Ba, những trận mưa rào đầu mùa bắt đầu. Bài ca nông vụ quen thuộc của miền Bắc nói, theo tháng âm lịch: "Tháng Chạp là tháng trồng khoai, tháng Giêng trồng đậu, tháng Hai trồng cà; tháng Ba cày vỡ ruộng ra, tháng Tư làm mạ, mưa sa đầy đồng." Tháng Tư âm lịch thường rơi vào khoảng Cốc Vũ đến Tiểu Mãn: mưa sa đúng lúc làm mạ.

Ở miền Nam, mưa mùa thường đến muộn hơn, khoảng đầu đến giữa tháng Năm, tức sang tiết Lập Hạ. Miền Trung từ Huế trở vào thì cuối xuân vẫn ít mưa.

Vì sao tên tiết lệch ở Việt Nam

Ba lý do, từ lớn đến nhỏ:

1. Vĩ độ. Lưu vực Hoàng Hà ở khoảng 34 đến 40 độ Bắc; Hà Nội 21 độ, TP.HCM gần 11 độ. Càng xuống phía nam, chênh lệch giữa mùa đông và mùa hè càng nhỏ, và "bốn mùa" nhường chỗ cho "mùa mưa, mùa khô".
2. Gió mùa. Khí hậu Việt Nam do gió mùa chi phối: gió mùa đông bắc mang rét về miền Bắc, gió mùa tây nam mang mưa cho miền Nam. Nhịp gió mùa không trùng nhịp tiết khí.
3. Địa hình. Dãy Trường Sơn làm Huế và miền Trung có mùa mưa lệch hẳn sang cuối năm, trái với hai đầu đất nước.

Vì vậy tiết khí ở Việt Nam là lịch thiên văn chính xác mang tên gọi của một vùng khí hậu khác. Dùng phần thiên văn thì đúng mọi nơi; dùng phần tên gọi thì phải đối chiếu với nơi mình sống.

Sách cổ nói gì

Gió đông làm tan băng, sâu bọ ngủ đông bắt đầu cựa, cá ngoi lên sát lớp băng, rái cá bày cá ra như tế, chim hồng chim nhạn bay về. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, tháng đầu xuân

Bình: năm hiện tượng của tháng đầu xuân ở Hoa Bắc, về sau được chia vào các "hậu" của Lập Xuân và Vũ Thuỷ. Cảnh băng tan, rái cá, chim nhạn hoàn toàn xa lạ với đồng bằng Bắc Bộ. Đây là bằng chứng rõ nhất cho thấy tên tiết là ký ức khí hậu của một vùng cụ thể.

Cây ngô đồng bắt đầu ra hoa, chuột đồng hoá thành chim cút, cầu vồng bắt đầu hiện, bèo bắt đầu mọc. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, tháng cuối xuân

Bình: "chuột hoá chim cút" là quan niệm vật hoá của người xưa, không phải sinh học. Nhưng "cầu vồng bắt đầu hiện", "bèo bắt đầu mọc" thì người đồng bằng Bắc Bộ vào khoảng Thanh Minh, Cốc Vũ đều thấy được.

Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn (đại ý): chuôi Bắc Đẩu chỉ phương Dần là Lập Xuân, chỉ phương Mão là Xuân Phân. Bài dẫn đại ý.

Đọc cho đúng mức

• Số liệu khí hậu trong bài là trung bình tháng nhiều năm, làm tròn, của tháng mà tiết rơi vào; dùng để so tương đối. Muốn số liệu chính xác theo tuần, cần dữ liệu trạm của cơ quan khí tượng.
• Khí hậu đang thay đổi. Các mùa ở Việt Nam những năm gần đây có xu hướng ấm hơn trung bình nhiều năm; rét có thể đến muộn hoặc ngắn hơn.
• Tục ngữ thời tiết là kinh nghiệm địa phương, đúng nhiều hơn sai ở nơi sinh ra nó, nhưng không thay được dự báo.

Việc nên làm

• Người làm vườn, trồng trọt ở miền Bắc có thể dùng tiết khí làm lịch nhắc việc: Vũ Thuỷ chuẩn bị chống nồm, Cốc Vũ chuẩn bị cho mưa rào.
• Người ở miền Nam nên đọc tiết khí như lịch thiên văn, không như lịch thời tiết.
• Muốn sống theo mùa, đọc thêm dưỡng sinh mùa xuân và dưỡng sinh ở xứ nhiệt đới.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh, tháng đầu xuân và tháng cuối xuân.
• Hoài Nam Tử — thiên Thiên Văn Huấn (đại ý).
• Bảng ngày giờ vào tiết năm 2027 của aihuyenhoc (tính bằng PyEphem, đối chiếu bộ máy âm lịch).
• Số liệu khí hậu: trung bình tháng nhiều năm của các trạm Hà Nội, Huế, TP.HCM, làm tròn để so sánh tương đối.