Sáu tiết mùa đông từ Lập Đông đến Đại Hàn: gió mùa đông bắc và "rét Nàng Bân"
Chủ biên Thắng Hồ · Cập nhật 21/10/2026 · 8 phút đọc
Sáu tiết mùa đông là Lập Đông, Tiểu Tuyết, Đại Tuyết, Đông Chí, Tiểu Hàn và Đại Hàn, từ khoảng 7/11 đến 4/2 dương lịch. Ở miền Bắc, mùa đông theo tiết khí khá khớp với mùa gió mùa đông bắc, và Tiểu Hàn, Đại Hàn (đầu tháng Giêng đến đầu tháng Hai) ứng với những tuần lạnh nhất. Nhưng mùa rét miền Bắc còn kéo dài qua Lập Xuân tới tận tháng Ba âm lịch, đợt rét muộn mà dân gian gọi là rét Nàng Bân.
Bài này đặt các đợt gió mùa đông bắc lên lịch tiết khí, đối chiếu khí hậu ba miền, và giải vì sao Tiểu Tuyết, Đại Tuyết ở Việt Nam là hai tên gần như không có thật. Phần thiên văn chung ở bài 24 tiết khí là gì.
Sáu tiết trong một bảng
Ngày vào tiết theo giờ Việt Nam năm 2027 (Tiểu Hàn, Đại Hàn của tháng Giêng 2028). Nhiệt độ, lượng mưa là trung bình tháng nhiều năm, làm tròn, để so tương đối.
| Tiết | Ngày vào tiết | Nghĩa tên | Hà Nội | Huế | TP.HCM |
|---|---|---|---|---|---|
| Lập Đông | 7/11/2027 | bắt đầu đông | khoảng 22°C, khô hanh | khoảng 23–24°C, mưa lũ còn lớn | khoảng 26–27°C, cuối mùa mưa |
| Tiểu Tuyết | 22/11/2027 | tuyết nhẹ | khoảng 22°C | khoảng 23°C | khoảng 26–27°C |
| Đại Tuyết | 7/12/2027 | tuyết dày | khoảng 18–19°C | khoảng 21°C, mưa lạnh | khoảng 26°C, mùa khô |
| Đông Chí | 22/12/2027 | giữa đông, đêm dài nhất | khoảng 18°C | khoảng 21°C | khoảng 26°C |
| Tiểu Hàn | 6/1/2028 | rét nhẹ | khoảng 16–17°C, lạnh nhất năm | khoảng 20°C | khoảng 26°C, sáng se lạnh |
| Đại Hàn | 20/1/2028 | rét đậm | khoảng 16–17°C | khoảng 20°C | khoảng 26°C |
Ở miền Bắc, nhiệt độ đi xuống đều theo tiết, thấp nhất ở Tiểu Hàn, Đại Hàn. Ở Huế, đầu mùa đông vẫn còn đuôi mùa mưa lũ, sau đó là mưa phùn lạnh. Ở TP.HCM, mùa đông theo tiết khí là đầu mùa khô, những buổi sáng se lạnh nhẹ.
Gió mùa đông bắc trên lịch tiết khí
Mùa đông miền Bắc Việt Nam là mùa của gió mùa đông bắc: những khối không khí lạnh từ cao áp Siberia tràn xuống theo từng đợt, mỗi đợt làm nhiệt độ giảm vài độ trong một, hai ngày rồi ấm dần lên cho tới đợt sau. Đặt nhịp ấy lên lịch tiết khí, theo kinh nghiệm khí hậu nhiều năm:
| Khoảng tiết | Gió mùa đông bắc ở miền Bắc thường thế nào |
|---|---|
| Thu Phân – Sương Giáng | các đợt đầu mùa, yếu, gió heo may, trời hanh |
| Lập Đông – Tiểu Tuyết | các đợt mạnh dần, trời khô hanh, đêm lạnh |
| Đại Tuyết – Đông Chí | rét rõ, có đợt rét đậm |
| Tiểu Hàn – Đại Hàn | cao điểm rét đậm, rét hại; vùng núi có thể có băng giá |
| Lập Xuân – Vũ Thuỷ | rét giảm, mưa phùn, nồm ẩm xen các đợt lạnh |
| Thanh Minh – Cốc Vũ | thỉnh thoảng còn đợt rét muộn: rét Nàng Bân |
Ở Việt Nam, cơ quan khí tượng gọi là rét đậm khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống, rét hại khi từ 13°C trở xuống. Ở đồng bằng Bắc Bộ, những ngày như vậy tập trung nhiều nhất vào khoảng Tiểu Hàn, Đại Hàn, tức từ đầu tháng Giêng đến đầu tháng Hai dương lịch. Tên hai tiết "rét nhẹ", "rét đậm" vì vậy khớp với miền Bắc hơn mọi tiết khác trong mùa đông.
Tiểu Tuyết, Đại Tuyết: hai cái tên không có tuyết
Ở Hoa Bắc, cuối tháng Mười Một là lúc tuyết bắt đầu rơi, đầu tháng Mười Hai tuyết dày hơn. Ở Việt Nam, tuyết là chuyện hiếm: chỉ xuất hiện ở một số đỉnh núi cao phía Bắc như vùng Sa Pa, Mẫu Sơn, trong những đợt rét rất mạnh, và thường vào tháng Mười Hai đến tháng Giêng, tức muộn hơn tiết Tiểu Tuyết, Đại Tuyết. Những trận tuyết như vậy được báo chí đưa tin như một sự kiện, đủ cho thấy chúng không phải nhịp thường của mùa.
Vì vậy Tiểu Tuyết, Đại Tuyết là hai tên tiết lệch xa nhất với khí hậu Việt Nam. Chúng vẫn có ích như mốc thiên văn: Đại Tuyết là tiết lệnh mở tháng Tý trong Bát Tự, xem cách lập tứ trụ.
Đông Chí: đêm dài nhất, chưa phải ngày lạnh nhất
Đông Chí (270°) là lúc Mặt Trời xuống thấp nhất về phía nam. Ở Hà Nội ngày chỉ còn khoảng 10 giờ 51 phút, Mặt Trời buổi trưa cao khoảng 45,5°. Câu "tháng Mười chưa cười đã tối" nói đúng những ngày ngắn đầu đông.
Nhưng cũng như Hạ Chí không phải lúc nóng nhất, Đông Chí không phải lúc lạnh nhất. Độ trễ nhiệt làm những tuần lạnh nhất ở miền Bắc rơi sau Đông Chí khoảng hai đến bốn tuần, đúng vào Tiểu Hàn, Đại Hàn. Người đặt tên tiết ở Hoa Bắc cũng thấy điều ấy, nên mới để hai chữ "hàn" sau Đông Chí chứ không trước.
Đông Chí còn là mốc lớn trong lịch pháp: tháng chứa Đông Chí luôn là tháng Mười Một âm lịch; trong Kỳ Môn, từ Đông Chí bắt đầu dương độn. Xem bài Đông Chí và âm lịch là âm dương lịch.
Rét Nàng Bân: mùa đông kéo qua mùa xuân
Dân gian miền Bắc kể chuyện Nàng Bân, con gái Ngọc Hoàng, may áo rét cho chồng mà vụng tay, may mãi đến tháng Ba mới xong. Thương con, Ngọc Hoàng cho trời rét thêm ít ngày để chàng rể kịp mặc thử áo mới. Từ đó những đợt rét muộn vào tháng Ba âm lịch được gọi là rét Nàng Bân.
Tháng Ba âm lịch thường rơi vào khoảng cuối tháng Ba đến tháng Tư dương lịch, tức tiết Thanh Minh, Cốc Vũ, đã là giữa và cuối mùa xuân theo tiết khí. Rét Nàng Bân vì vậy là bằng chứng cho một điều: mùa đông khí hậu của miền Bắc dài hơn mùa đông tiết khí. Nó bắt đầu từ gió heo may quanh Hàn Lộ và có thể kéo tới Cốc Vũ, trong khi mùa đông tiết khí chỉ từ Lập Đông đến trước Lập Xuân.
Câu ca dao "Tháng Giêng rét đài, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét Nàng Bân" tóm gọn ba tháng rét sau Tết, xem thêm bài tiết khí mùa xuân. Một câu khác cho dấu hiệu báo rét: "Gió bấc hiu hiu, sếu kêu thì rét."
Huế và miền Nam: hai mùa đông khác hẳn
Huế đầu mùa đông vẫn còn trong mùa mưa: tháng Mười Một là tháng mưa lớn thứ hai trong năm, sau tháng Mười. Sang tháng Mười Hai, tháng Giêng là những ngày mưa phùn, lạnh ẩm, trời âm u kéo dài; nhiệt độ không xuống thấp như Hà Nội nhưng cái lạnh ẩm làm người ta thấy rét.
TP.HCM không có mùa đông theo nghĩa nhiệt độ. Sáu tiết mùa đông ứng với cuối mùa mưa và đầu mùa khô; những buổi sáng tháng Mười Hai, tháng Giêng có thể se lạnh khi gió mùa đông bắc mạnh tràn xuống tận phía nam, nhưng nhiệt độ trung bình vẫn quanh 26°C.
Sách cổ nói gì
Thuỷ thuỷ băng, địa thuỷ đống, trĩ nhập đại thuỷ vi thận, hồng tàng bất kiến.
Nước bắt đầu đóng băng, đất bắt đầu đông cứng, chim trĩ xuống nước lớn hoá thành con sò lớn, cầu vồng ẩn đi không thấy. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, tháng đầu đông
Bình: "nước bắt đầu đóng băng" vào tháng đầu đông là cảnh Hoa Bắc. Ở đồng bằng Bắc Bộ không có băng trên sông hồ. Nhưng "cầu vồng ẩn đi" thì đúng: mùa đông khô hanh, ít mưa rào, hầu như không thấy cầu vồng.
Nhạn bắc hương, thước thuỷ sào, trĩ cấu, kê nhũ.
Chim nhạn hướng về phương bắc, chim khách bắt đầu làm tổ, chim trĩ kêu gọi đàn, gà bắt đầu ấp. — Lễ Ký, Nguyệt Lệnh, tháng cuối đông
Bình: giữa những tuần lạnh nhất, Nguyệt Lệnh đã ghi dấu hiệu chuẩn bị cho xuân: chim làm tổ, gà ấp. Đó cũng là tinh thần của Đông Chí, "nhất dương sinh": lúc lạnh nhất là lúc mầm ấm đã nhen.
Hoài Nam Tử, Thiên Văn Huấn (đại ý): chuôi Bắc Đẩu chỉ phương Hợi là Lập Đông, chỉ phương Tý là Đông Chí. Bài dẫn đại ý.
Đọc cho đúng mức
- Số liệu khí hậu là trung bình tháng làm tròn. Số đợt gió mùa đông bắc, mức rét và thời điểm rét đậm thay đổi nhiều giữa các năm; những năm gần đây mùa đông miền Bắc có xu hướng ấm hơn.
- Định nghĩa rét đậm, rét hại dùng trong bài là cách gọi phổ biến của cơ quan khí tượng Việt Nam; cần theo dõi bản tin chính thức khi có đợt rét.
- Chuyện Nàng Bân là truyền thuyết dân gian, có nhiều dị bản; bài kể theo bản phổ biến.
Việc nên làm
- Ở miền Bắc, dùng Tiểu Hàn, Đại Hàn làm mốc nhắc chuẩn bị chống rét cho người già, trẻ nhỏ, vật nuôi và cây trồng.
- Đừng cất áo ấm ngay sau Lập Xuân; rét có thể kéo tới tháng Ba âm lịch.
- Đọc thêm dưỡng sinh mùa đông để thấy y lý cổ khuyên gì cho những tuần lạnh nhất.
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở
Nguồn tham khảo
- Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh, tháng đầu đông và tháng cuối đông.
- Hoài Nam Tử — thiên Thiên Văn Huấn (đại ý).
- Bảng ngày giờ vào tiết năm 2027 – 2028 của aihuyenhoc.
- Số liệu khí hậu: trung bình tháng nhiều năm các trạm Hà Nội, Huế, TP.HCM, làm tròn.
- Độ dài ngày và độ cao Mặt Trời ngày Đông Chí ở Hà Nội: tính bằng công thức kinh độ Mặt Trời của bộ máy lịch aihuyenhoc.
Câu hỏi thường gặp
Sáu tiết mùa đông là những tiết nào?
Lập Đông, Tiểu Tuyết, Đại Tuyết, Đông Chí, Tiểu Hàn và Đại Hàn, kéo dài từ khoảng 7/11 đến 4/2 dương lịch.
Tiết nào lạnh nhất ở miền Bắc?
Tiểu Hàn và Đại Hàn, từ khoảng đầu tháng Giêng đến đầu tháng Hai dương lịch. Đây là lúc những ngày rét đậm, rét hại tập trung nhiều nhất ở đồng bằng Bắc Bộ.
Vì sao Đông Chí đêm dài nhất mà chưa lạnh nhất?
Vì độ trễ nhiệt: đất và biển còn tiếp tục mất nhiệt trong vài tuần sau Đông Chí. Những tuần lạnh nhất ở miền Bắc thường rơi sau Đông Chí hai đến bốn tuần.
Rét Nàng Bân là gì?
Là những đợt rét muộn vào tháng Ba âm lịch, khoảng tiết Thanh Minh, Cốc Vũ. Tên gọi lấy từ truyện dân gian Nàng Bân may áo rét cho chồng mãi đến tháng Ba mới xong.
Việt Nam có tuyết vào tiết Tiểu Tuyết, Đại Tuyết không?
Gần như không. Tuyết chỉ hiếm hoi xuất hiện ở vài đỉnh núi cao phía Bắc trong những đợt rét rất mạnh, thường vào tháng Mười Hai, tháng Giêng.
Nguồn tham khảo: Lễ Ký — thiên Nguyệt Lệnh · Hoài Nam Tử — thiên Thiên Văn Huấn · Bảng tiết khí 2027 của aihuyenhoc.com · Số liệu khí hậu trung bình nhiều năm Hà Nội, Huế, TP.HCM (làm tròn)