Văn phòng không có cửa sổ: điều chỉnh ánh sáng, gió và cây cho phòng kín

Văn phòng không có cửa sổ vẫn dùng được nếu lo đủ ba thứ: gió tươi đưa vào bằng quạt và ống (máy lạnh treo tường không làm việc này), đèn trắng trung tính 4000 – 5000K đủ khoảng 500 lux trên bàn, và cây chịu bóng có lịch tưới rõ ràng. Sách cổ nói khí vào nhà qua cửa; phòng kín thì cửa ấy phải làm bằng máy.

Sách cổ nói gì về chỗ khí vào

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong đời Thanh tóm việc xem nhà vào ba chữ môn, chủ, táo: cửa, phòng chủ, bếp. Cửa đứng đầu vì cửa là khí khẩu, miệng để khí vào nhà (đại ý; bài khí khẩu bàn kỹ). Cửa sổ trong sách xưa là lối phụ của khí và ánh sáng.

Táng Thư có câu nền: "Khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ" — khí cưỡi gió thì tan, gặp nước thì dừng. Phong thủy đi tìm thế cân bằng: gió đủ để khí lưu thông, không mạnh tới mức thổi tan. Nhà ống, phòng kín ở đô thị rơi vào đầu bên kia: không có gió, khí đọng lại. Người xưa không có chữ để đo cái đọng ấy; ngày nay có: nồng độ khí CO₂.

Phần thật của chữ "khí đọng": CO₂ tăng nhanh tới mức nào

Một người lớn ngồi làm việc thở ra khoảng 18 lít CO₂ mỗi giờ. Lấy một phòng 10 mét vuông, trần 2,7 mét (27 mét khối không khí), ba người ngồi, cửa đóng, giả sử kín hoàn toàn:

• Ba người thải khoảng 54 lít, tức 0,054 mét khối CO₂ mỗi giờ.
• Chia cho 27 mét khối phòng: nồng độ tăng khoảng 2.000 phần triệu mỗi giờ.
• Không khí ngoài trời khoảng 420 – 450 phần triệu. Nhiều hướng dẫn thông gió dùng mốc khoảng 1.000 phần triệu làm dấu hiệu gió tươi chưa đủ. Phòng kín này chạm mốc ấy sau chừng 15 – 20 phút.

Phòng thật không kín tuyệt đối, khe cửa vẫn lọt gió, nên số thật chậm hơn. Nhưng chiều hướng là vậy: buổi chiều trong phòng họp kín, người ta ngáp, buồn ngủ, khó tập trung, và câu "phòng bí" của dân gian có cơ sở đo được.

Tính ngược lại, muốn giữ phòng quanh 1.000 phần triệu thì mỗi người cần khoảng 30 mét khối gió tươi mỗi giờ. Ba người cần chừng 90 mét khối mỗi giờ, tức thay toàn bộ không khí phòng hơn ba lần mỗi giờ. Tiêu chuẩn thiết kế thông gió (TCVN 5687) có quy định lượng gió tươi cho từng loại phòng; khi thuê, hỏi ban quản lý tòa nhà con số áp dụng.

Máy lạnh không phải là gió

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất ở văn phòng nhỏ Việt Nam. Máy lạnh treo tường, máy âm trần cục bộ chỉ hút không khí trong phòng, làm lạnh rồi thổi ra lại. Nó làm mát, không đem không khí mới vào. Phòng có máy lạnh chạy cả ngày vẫn có thể đầy CO₂.

Cách đưa gió tươi vào phòng kín, từ rẻ tới đắt:

Để biết phòng thiếu gió tới đâu, mua một máy đo CO₂ dùng cảm biến hồng ngoại (loại rẻ dùng cảm biến khác thường cho số không đáng tin). Đặt trên bàn, ngang tầm đầu người ngồi, xem số lúc 9 giờ, 11 giờ, 15 giờ và sau một cuộc họp đóng cửa.

Ánh sáng thay cho ô trời

Phòng không cửa sổ mất hai thứ của ánh sáng ban ngày: lượng sáng và cảm giác thời gian trôi. Bù lại:

• Độ rọi: khoảng 500 lux trên mặt bàn, theo bảng chiếu sáng nơi làm việc; phòng kín nên lấy mức trên, vì không có ánh sáng tự nhiên bổ sung. Bài ánh sáng văn phòng có cách tính số đèn.
• Màu: trắng trung tính tới trắng mát, khoảng 4000 – 5000K. Ánh vàng ấm trong phòng kín dễ gây uể oải buổi sáng; ánh quá xanh trên 6000K làm da người nhợt.
• Tường và trần sáng màu: phòng kín sơn màu sẫm "cho sang" là tự ăn mất một phần ba ánh sáng.
• Một mảng có chiều sâu: bức tranh phong cảnh có đường chân trời, tấm ảnh lớn nhìn ra xa. Dân gian gọi là "mở cửa sổ giả". Không có sách cổ nào dạy điều này; nó là mẹo trang trí, nhưng mắt người ngồi lâu nhìn gần thật sự dễ chịu hơn khi có chỗ để nhìn xa.

Cây cho phòng kín: chọn loại, và lịch tưới thật

Cây trong phòng kín sống được hay không là chuyện ánh sáng, không phải phong thủy. Hai loại dễ nhất:

Lịch trên là mức khởi đầu; nhấn ngón tay vào đất trước khi tưới. Trong phòng kín, cái hại hay gặp nhất là tưới quá tay: đất ẩm lâu, rễ úng, mặt đất mốc trắng, và phòng có mùi. Dùng chậu có lỗ thoát, đĩa lót đổ nước thừa sau 15 phút.

Đèn văn phòng thường tắt từ tối thứ Sáu tới sáng thứ Hai, cây nằm trong tối gần ba ngày. Nếu cây yếu dần, đặt một đèn trồng cây nhỏ có hẹn giờ 10 – 12 tiếng mỗi ngày, hoặc mỗi tuần mang cây ra chỗ sáng một hai ngày.

Bài cây lưỡi hổ và cây trầu bà bàn phần ý nghĩa và cách chăm kỹ hơn.

Cây có lọc không khí không

Thí nghiệm của NASA năm 1989 cho thấy cây trong buồng kín nhỏ làm giảm một số chất bay hơi. Một tổng quan của Cummings và Waring (Đại học Drexel, công bố 2019 – 2020) tính lại các số liệu ấy cho căn phòng thật và kết luận: muốn bằng hiệu quả thông gió thông thường thì phải đặt từ khoảng 10 tới hàng trăm chậu cây trên mỗi mét vuông sàn. Cây làm phòng dễ chịu, xanh mắt; cây không thay được gió tươi.

Đọc cho đúng mức

• Sách cổ không bàn văn phòng không cửa sổ, vì nhà xưa không có loại phòng ấy. "Khí đọng" là cách đọc của đời sau; điều đo được là CO₂, độ ẩm và ánh sáng.
• Con số 18 lít CO₂ mỗi giờ là mức trung bình người ngồi làm việc; người vận động nhiều thải hơn. Phép tính tăng 2.000 phần triệu mỗi giờ giả sử phòng kín hoàn toàn, chỉ để thấy chiều hướng.
• Phòng kín không phải phòng xấu cố định. Thông gió, ánh sáng đủ thì phòng không cửa sổ làm việc ổn, nhiều phòng máy, phòng dựng phim vẫn kín như vậy.
• Người hay nhức đầu, khó thở trong phòng kín nên đi khám, không chỉ đổi phòng hay thêm cây.

Việc nên làm

• Đo CO₂ trong phòng bằng máy cảm biến hồng ngoại vào vài thời điểm trong ngày; thấy thường xuyên vượt khoảng 1.000 phần triệu là cần thêm gió tươi.
• Hỏi ban quản lý tòa nhà: phòng có nhận gió tươi không, bao nhiêu, chạy giờ nào.
• Phòng tự lo: lắp quạt hút ra ngoài kèm khe cấp gió vào; tính khoảng 30 mét khối mỗi giờ cho mỗi người.
• Đèn khoảng 500 lux trên bàn, màu 4000 – 5000K; tường, trần sáng màu.
• Chọn lưỡi hổ, trầu bà, kim tiền; tưới theo đất chứ không theo ngày cố định; thêm đèn trồng cây nếu cây yếu.
• Treo một bức tranh có chiều sâu ở bức tường đối diện chỗ ngồi.

Nếu muốn một vật nhỏ nhắc mình chăm cho phòng kín có chút xanh và chút gió, người ta hay chọn món hành Mộc, như một chậu cây nhỏ hay đồ gỗ trên bàn. Vật là lời nhắc; phần làm phòng dễ thở là cái quạt hút và đường ống gió tươi.

Nguồn tham khảo

• Dương Trạch Tam Yếu, Triệu Cửu Phong đời Thanh — ba yếu tố môn, chủ, táo; cửa là khí khẩu; dẫn đại ý.
• Táng Thư, tương truyền của Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• B. E. Cummings và M. S. Waring, tổng quan về khả năng giảm chất hữu cơ bay hơi của cây trồng chậu trong nhà, công bố 2019 – 2020.
• TCVN 5687 — Thông gió, điều hòa không khí, tiêu chuẩn thiết kế (dẫn để người đọc tra con số gió tươi áp dụng).
• Lượng CO₂ người thải ra và phép tính nồng độ: ước lượng theo số liệu sinh lý thông dụng cho người ngồi làm việc.