Ánh sáng văn phòng: độ rọi trên mặt bàn và "minh đường" trong phòng làm việc

Ánh sáng văn phòng đủ cho việc đọc, viết, làm máy tính là khoảng 500 lux trên mặt bàn, theo bảng của TCVN 7114-1. Con số chưa đủ: ánh sáng còn phải không chói, không phản lên màn hình, màu trung tính. Phong thủy nói cùng ý bằng chữ khác: phía trước chỗ ngồi là minh đường, phải sáng sủa, thoáng, nhưng không gắt.

Minh đường: phía trước phải sáng

Trong địa lý cổ, minh đường là khoảng đất trống phía trước huyệt, nơi nước tụ và tầm nhìn mở ra. Chữ "minh" là sáng. Các sách loan đầu đều chuộng minh đường rộng, phẳng, sáng; chê minh đường chật, bị núi đè sát, tối (đại ý, theo truyền thống Táng Thư và các sách đời sau; bài minh đường giải thích kỹ).

Gốc xa hơn nữa nằm ở Kinh Dịch. Thuyết Quái truyện viết về quẻ Ly ở phương Nam:

Ly là sáng, muôn vật đều thấy nhau, là quẻ của phương Nam. Thánh nhân quay mặt về Nam mà nghe việc thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà trị. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Đem vào phòng làm việc, hai ý này thành một quy tắc giản dị: người ngồi làm việc quay mặt về phía sáng và thoáng, lưng tựa chỗ đặc và yên. Bài hướng bàn làm việc bàn phần lưng tựa; bài này đi vào phần "sáng" phía trước: sáng bao nhiêu, sáng thế nào.

Bao nhiêu lux là đủ: bảng tiêu chuẩn

TCVN 7114-1:2008 (chuyển từ ISO 8995-1) cho mức độ rọi duy trì trên vùng làm việc theo từng loại việc. Các dòng văn phòng hay dùng (giá trị làm tròn, nên đối chiếu bản tiêu chuẩn khi thiết kế):

"Giới hạn chói" là chỉ số chói lóa thống nhất (trên phiếu đèn thường ghi chữ tắt UGR): số càng nhỏ, đèn càng ít gây lóa. Đèn văn phòng nên có chỉ số này từ 19 trở xuống. "Chỉ số hoàn màu" cho biết màu vật dưới đèn có giống dưới ánh sáng ban ngày không; 80 trở lên là đủ cho văn phòng.

Độ rọi là lượng sáng rơi lên mặt bàn, không phải độ sáng của bóng đèn. Một căn phòng nhiều đèn mà đèn treo sai chỗ vẫn có bàn chỉ được 200 – 300 lux.

Tính nhanh số đèn cho một phòng

Phép tính quen thuộc của người làm chiếu sáng: tổng quang thông cần có = độ rọi × diện tích ÷ (hệ số sử dụng × hệ số duy trì).

Lấy phòng làm việc 4 × 5 mét, trần trắng, tường sáng màu. Hệ số sử dụng lấy khoảng 0,6, hệ số duy trì (đèn bám bụi, giảm sáng theo thời gian) khoảng 0,8:

• Cần: 500 × 20 ÷ (0,6 × 0,8) ≈ 20.800 lumen.
• Đèn tấm 60 × 60 cm loại 36 – 40 W thường cho khoảng 3.200 – 3.600 lumen.
• Vậy cần khoảng 6 bộ, chia đều hai hàng.

Phòng trần thấp màu tối, tường ốp gỗ sẫm, hệ số sử dụng giảm xuống 0,4 – 0,5 thì cần thêm 1 – 2 bộ. Con số này để ước lượng; đặt hàng thì nhờ đơn vị chiếu sáng tính bằng phần mềm.

Hai bên gặp nhau ở đâu: sáng mà không chói

Chỗ thú vị là tiêu chuẩn hiện đại và sách cổ không chỉ cùng đòi "sáng", mà cùng đòi sáng đúng chỗ:

Ba lỗi hay gặp nhất ở văn phòng Việt Nam đều phạm cả hai bên:

1. Ngồi quay mặt thẳng ra cửa sổ lớn. Nhìn ra thì "minh đường" đẹp, nhưng mắt phải điều tiết giữa màn hình và khung trời sáng gấp nhiều lần. Kê bàn sao cho cửa sổ ở bên tay, vuông góc với màn hình.
2. Ngồi quay lưng ra cửa sổ. Lưng trống, và ánh sáng cửa sổ phản thẳng lên màn hình. Cả sách lẫn tiêu chuẩn đều không ưa.
3. Đèn nằm ngay trên đầu, hơi chếch ra sau. Bóng đèn phản lên màn hình. Hàng đèn nên chạy song song với hướng nhìn và nằm hai bên dãy bàn, không đè ngay trên màn hình.

Màu ánh sáng: vì sao văn phòng hay dùng 4000K

Nhiệt độ màu đo bằng độ K: số thấp ánh vàng ấm, số cao ánh trắng xanh.

• 2700 – 3000K: vàng ấm, hợp sảnh, khu tiếp khách, phòng nghỉ.
• 4000K: trắng trung tính, hợp phòng làm việc, phòng họp; màu giấy, màu da người đúng.
• 5000 – 6500K: trắng lạnh, tỉnh táo nhưng dễ mỏi khi ngồi cả ngày, da người trông nhợt.

Phong thủy dân gian hay nói đèn trắng lạnh là "âm", đèn vàng là "dương ấm". Đó là cách diễn đạt cảm giác, không phải điều trong sách cổ; nhưng cảm giác ấy có thật, và chọn 4000K cho chỗ ngồi lâu là điểm cân bằng mà người làm đèn và người xem nhà đều chấp nhận được. Bài đèn chiếu sáng trong nhà bàn màu đèn cho từng phòng ở.

Hai việc kiểm tra bằng điện thoại

• Đo độ rọi: ứng dụng đo ánh sáng trên điện thoại cho số lệch khá nhiều so với máy đo thật, nhưng đủ để so sánh: đặt điện thoại ngửa trên mặt bàn từng chỗ ngồi, chỗ nào thấp hơn hẳn phần còn lại là chỗ cần thêm đèn hoặc dời bàn.
• Kiểm đèn nhấp nháy: đèn LED rẻ tiền có bộ nguồn kém làm ánh sáng chớp rất nhanh, mắt không thấy nhưng gây mỏi. Bật chế độ quay chậm của camera, chĩa vào đèn: thấy sọc đen chạy ngang màn hình là đèn nhấp nháy.

Đọc cho đúng mức

• Minh đường là khái niệm về thế đất trước huyệt, không phải bài giảng chiếu sáng. Đem vào phòng làm việc là phép áp dụng của đời sau; nó hợp với tiêu chuẩn hiện đại ở ý chung, không phải ở con số.
• Con số 500 lux là mức duy trì cho việc đọc viết thông thường. Người lớn tuổi, việc soi chi tiết nhỏ cần nhiều hơn; khu đi lại cần ít hơn.
• Bảng trên đã làm tròn và rút gọn. Thiết kế thật nên dùng nguyên văn tiêu chuẩn và quy chuẩn hiệu quả năng lượng hiện hành.
• Ánh sáng tốt giúp làm việc dễ chịu, không hứa hẹn chuyện thăng tiến hay doanh số. Ai mỏi mắt kéo dài, nhức đầu nên đi khám mắt, không chỉ đổi đèn.

Việc nên làm

• Đo độ rọi tương đối trên từng bàn bằng điện thoại; chỗ thấp hẳn thì thêm đèn hoặc dời bàn.
• Kê bàn để cửa sổ ở bên tay, không trước mặt, không sau lưng.
• Đèn trần chọn loại có chỉ số chói từ 19 trở xuống, hoàn màu từ 80 trở lên, màu 4000K cho chỗ ngồi lâu.
• Hàng đèn đặt hai bên dãy bàn, không đè ngay trên màn hình.
• Kiểm đèn nhấp nháy bằng chế độ quay chậm; thay bộ nguồn hoặc thay đèn nếu thấy sọc.
• Giữ khoảng trước mặt chỗ ngồi gọn: không chất hồ sơ cao che tầm nhìn.

Nếu muốn một vật nhỏ trên bàn nhắc mình về chữ "hướng minh" của quẻ Ly, người ta hay chọn món hành Hỏa: một chiếc đèn bàn nhỏ ánh ấm, một món màu đỏ trầm. Vật là biểu tượng; thứ giúp làm việc tốt hơn vẫn là ánh sáng đủ và không chói trên mặt bàn.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện — đoạn quẻ Ly "thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ, hướng minh nhi trị"; trích nguyên văn.
• Táng Thư, tương truyền của Quách Phác, và các sách loan đầu đời sau — khái niệm minh đường; dẫn đại ý.
• TCVN 7114-1:2008, Ecgônômi — Chiếu sáng nơi làm việc — Phần 1: Trong nhà (tương đương ISO 8995-1:2002); giá trị trong bảng đã làm tròn.
• Phép tính số đèn theo phương pháp quang thông thông dụng trong thiết kế chiếu sáng; hệ số lấy giá trị ước lượng.