Xà ngang trên sofa: "xà đè" và ba cách làm trần thạch cao cho phòng khách nhà phố

"Xà đè" — tiếng Hoa gọi "hoành lương áp đỉnh" — là quan niệm của các sách phong thủy phổ thông đời sau, cổ thư dương trạch không có. Phần có thật là cảm giác bức bối khi ngồi dưới một khối dầm nặng. Ba cách xử lý cho nhà phố: làm trần phẳng che dầm, trần giật cấp lấy dầm làm viền, hoặc dời sofa khỏi dưới dầm.

"Xà đè" đến từ đâu

Kiểm các sách nhà ở cổ — Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, Thẩm Thị Huyền Không Học — không có mục nào về dầm trên đầu người ngồi. Cụm "hoành lương áp đỉnh" (xà ngang đè đỉnh đầu) xuất hiện dày trong sách phong thủy phổ thông Hồng Kông, Đài Loan nửa sau thế kỷ 20, rồi vào Việt Nam qua sách dịch và trang mạng. Những sách đó còn gán cho nó đủ thứ hệ quả về sức khoẻ, công việc — các hệ quả này không có nguồn nào kiểm được.

Lý do nó xuất hiện muộn cũng dễ hiểu. Nhà gỗ truyền thống của người Hoa và người Việt có kèo, xà lộ ra, nhưng trần cao, mái dốc, xà nằm xa trên đầu. Dầm bê tông to, thấp, chạy ngang ngay trên chỗ ngồi là đặc trưng của nhà phố bê tông cốt thép hiện đại. Lời kiêng ra đời cùng với kiểu nhà sinh ra nó.

Phần có thật: cảm giác trần thấp cục bộ

Bỏ lớp tín ngưỡng, ngồi dưới một khối dầm vẫn khác ngồi dưới trần phẳng:

• Mắt luôn thấy một vệt nặng phía trên. Dầm bê tông lộ ra thường sẫm màu hơn trần, có bóng đổ — nhìn lên là thấy.
• Trần thấp cục bộ. Dầm nhà phố cao 30 – 45 cm, có khi hơn. Trần 3,4 m mà dầm thò xuống tới 3 m, phần dưới dầm có cảm giác như một trần thấp hơn hẳn.
• Âm thanh và ánh sáng. Đèn trần bị dầm chia cắt, phần ghế dưới dầm tối hơn; tiếng vọng thay đổi theo khoang trần.

Đó là chuyện cảm giác, nhưng là cảm giác thật, nhiều người có. Xử lý được bằng kiến trúc, không cần vật phẩm.

Số đo của một phòng khách nhà phố điển hình

Lấy tầng trệt cao 3,6 m tính từ mặt sàn hoàn thiện tầng này tới mặt sàn hoàn thiện tầng trên. Sàn bê tông và lớp hoàn thiện dày khoảng 15 – 17 cm; dầm chính cao khoảng 40 – 45 cm tính cả sàn. Đáy sàn trên cách sàn dưới khoảng 3,43 m; đáy dầm cách sàn khoảng 3,15 – 3,2 m. Người ngồi sofa có đỉnh đầu khoảng 1,3 m — khoảng cách tới đáy dầm gần 1,9 m.

Nghĩa là "xà đè" trong phòng khách nhà phố hiếm khi là chuyện gần đầu; nó là chuyện nhìn thấy. Còn ở gác lửng, tầng tum, nơi đáy dầm có thể chỉ cách sàn 2,2 – 2,4 m, thì dầm gần đầu người đứng thật, và chuyện va đầu là có thật.

Ba phương án trần

Chiều cao thông thủy (từ sàn tới mặt trần hoàn thiện) đo bằng thước Lỗ Ban 52,2 cm. Tính bằng công cụ của site:

Phương án một: trần phẳng che dầm

Hạ toàn bộ trần thạch cao xuống dưới đáy dầm, chừa 8 – 10 cm cho khung, đèn âm, ống điều hoà. Với dầm đáy 3,15 m, trần cao nhất có thể là khoảng 3,05 m; nhưng đoạn 2,94 – 3,07 m rơi vào hai cung xấu Cô Độc và Thiên Tặc, nên người theo thước Lỗ Ban đặt trần hoàn thiện ở 2,90 m.

• Ưu: mất hẳn dầm khỏi tầm mắt, trần phẳng gọn.
• Nhược: mất khoảng 50 cm chiều cao so với đáy sàn; phòng khách nhà ống vốn hẹp có thể thấy thấp.

Phương án hai: trần giật cấp, dầm thành viền

Giữ phần trần phẳng ở 2,90 m dọc theo dầm và quanh mép phòng, khoét ô giữa lên cao 3,10 m (vẫn còn dư dưới đáy sàn 3,43 m). Dầm được bọc vào dải trần thấp, trông như viền chủ ý của thiết kế.

• Ưu: giữ được độ cao ở giữa phòng, dầm "biến" thành một phần bố cục; đèn hắt khe giật cấp làm trần nhẹ đi.
• Lưu ý: bố trí sao cho sofa nằm dưới ô cao, không nằm dưới dải thấp.

Cả hai cao độ 2,90 m và 3,10 m đều nằm giữa cung tốt trên thước thông thủy — người theo Lỗ Ban không phải lo trần giật cấp làm "hỏng" số.

Phương án ba: dời ghế, hoặc bo dầm

Nếu chưa làm trần, cách rẻ nhất là dời sofa:

• Tịnh tiến sofa để lưng ghế cách hình chiếu của dầm từ 60 cm trở lên.
• Hoặc xoay sofa cho dầm chạy vuông góc với lưng ghế (dầm đi qua theo chiều sâu chỗ ngồi), thay vì chạy song song ngay trên đầu. Cảm giác "đè" chủ yếu đến từ dầm song song với lưng ghế.

Không dời được thì bo dầm: bọc thạch cao quanh dầm, bo tròn hai cạnh dưới bán kính 15 – 20 cm, sơn cùng màu trần. Dầm vẫn còn nhưng mất cạnh sắc, mất bóng đổ, nhẹ đi trông thấy. Màu trần sáng hơn tường — quy ước "trần nhẹ sàn nặng" ở bài Màu trần và màu sàn — cũng giúp dầm bớt nặng.

Đặt sofa cùng với dầm và cửa

Dầm chỉ là một trong ba điều khi xếp sofa. Hai điều còn lại — lưng tựa tường đặc và nhìn thấy cửa — được bàn ở bài Vị trí đặt sofa và Sofa quay lưng ra cửa. Khi ba điều xung đột, thứ tự hợp lý là: tựa tường đặc trước, nhìn thấy cửa sau, tránh dầm cuối cùng — vì dầm là thứ duy nhất trong ba thứ xử lý được bằng trần thạch cao. Chuyện dầm trên giường ngủ có bài riêng: Xà ngang trên giường.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Sách cổ nói gì

Đại Quá: cây đòn nóc cong oằn; có lợi khi tiến hành việc, hanh thông. — Chu Dịch, quẻ Đại Quá

Hào Ba: đòn nóc cong oằn, xấu. Hào Bốn: đòn nóc vồng lên vững, tốt. — Chu Dịch, quẻ Đại Quá

Bình: hình ảnh cây xà trong Kinh Dịch nói về sức chịu của nó — xà oằn là gánh quá sức, xà vững là đỡ được. Sách không bàn xà nằm trên đầu ai. Mối lo xưa nhất về cây xà là mối lo kết cấu: dầm nứt, võng, thấm nước mới là thứ đáng kiểm tra. Trang quẻ đầy đủ ở Trạch Phong Đại Quá.

Bát Trạch Minh Kính, đại ý: xét nhà ở chỗ cửa, phòng chủ, bếp theo phương cát hung của trạch và mệnh người. — Bát Trạch Minh Kính (dẫn đại ý)

Bình: sách xét phương vị, không xét dầm. "Xà đè" nằm ngoài cả Bát Trạch lẫn Huyền Không.

Đọc cho đúng mức

Không có cổ thư nào nói ngồi dưới xà gây bệnh hay hỏng việc. Lời kiêng là sản phẩm của sách phổ thông đời sau, gắn với nhà bê tông hiện đại. Điều còn lại sau khi lọc là cảm giác trần thấp cục bộ — xử lý bằng thiết kế trần và cách kê ghế.

Hai việc đáng làm hơn mọi lời kiêng: kiểm tra dầm có vết nứt, thấm hay không trước khi bọc trần (bọc rồi thì không thấy nữa), và chừa lỗ thăm trần ở chỗ có ống nước, dây điện đi qua dầm.

Việc nên làm

• Đo đáy dầm và đáy sàn trước khi chọn cao độ trần.
• Phòng đủ cao: trần giật cấp 2,90 m viền dầm, ô giữa 3,10 m.
• Phòng thấp: trần phẳng che dầm, sơn trần sáng, đèn âm đều.
• Chưa làm trần: dời sofa cách hình chiếu dầm 60 cm, hoặc xoay cho dầm vuông góc lưng ghế.
• Kiểm tra dầm nứt, thấm trước khi bọc; chừa lỗ thăm trần.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — quẻ Đại Quá (thoán từ, hào Cửu Tam, Cửu Tứ).
• Bát Trạch Minh Kính; Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu; Thẩm Thị Huyền Không Học (đối chiếu: không có mục về xà trên chỗ ngồi).
• Chiều cao trần trên thước Lỗ Ban 52,2 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.