Màu trần và màu sàn: "trời trên đất dưới", vì sao trần sáng sàn trầm

Quy ước trần sáng, sàn trầm được giải thích bằng câu "khí trong nhẹ bay lên làm trời, khí đục nặng lắng xuống làm đất": trần nhẹ màu, sàn đậm màu cho căn phòng có trên có dưới. Quẻ Thái được mượn để nói trời đất phải giao nhau. Cả hai là suy diễn hình tượng; cổ thư không có điều luật nào về màu sàn.

Câu hỏi thật sự là gì

Người hỏi "sàn màu gì hợp phong thủy" thường đang chọn giữa hai mẫu gạch, hai tông gỗ, và muốn một lý do để quyết. Trong nhà Việt, sàn lại là thứ đắt và khó đổi nhất: sơn tường dăm năm sơn lại một lần, còn gạch lát nền ở với nhà hai, ba chục năm. Nên đáng bỏ công hiểu quy ước "trần sáng, sàn trầm" từ đâu ra, và nó chịu được bao nhiêu sức nặng.

Trời trong, đất đục: gốc của quy ước

Sách Liệt Tử, thiên Thiên Thụy, mô tả lúc trời đất mới hình thành: phần trong và nhẹ bay lên làm trời, phần đục và nặng lắng xuống làm đất. Đây là cách người xưa hình dung trật tự vũ trụ, chứ không phải lời dặn sơn nhà.

Nhưng chuyển sang căn phòng, hình ảnh ấy cho ra một quy tắc dễ nhớ:

• Trần là "trời": nên nhẹ — nhẹ màu, nhẹ hoa văn, ít chi tiết.
• Sàn là "đất": được phép nặng — màu đậm hơn, vân rõ hơn, chất liệu chắc.
• Tường đứng giữa: độ sáng ở khoảng giữa hai thứ trên.

Kiến trúc sư hiện đại cũng khuyên đúng thứ tự sáng – vừa – trầm từ trên xuống, vì một lý do khác: mắt người quen với bầu trời sáng phía trên và mặt đất tối phía dưới. Căn phòng đi theo trật tự ấy cho cảm giác vững; đảo lại thì thấy chòng chành, trần như đè xuống.

Một chỗ lạ: sách cổ nói trời màu đen

Ai tin "trần trắng vì trời màu trắng" sẽ bất ngờ khi đọc Kinh Dịch. Văn Ngôn của quẻ Khôn kết thúc bằng câu: trời màu huyền, đất màu hoàng. "Huyền" là đen thẫm ánh đỏ — màu bầu trời đêm sâu thẳm — còn "hoàng" là vàng của đất. Thiên Tự Văn mở đầu cũng bằng bốn chữ "thiên địa huyền hoàng".

Thuyết Quái truyện, khi kể các tượng của tám quẻ, lại gán cho Càn (trời) màu "đại xích" — đỏ thẫm, và nói Khôn (đất) "đối với đất thì là màu đen".

Vậy nếu lấy màu của sách mà sơn nhà, trần phải sẫm và sàn phải vàng hoặc đen. Không ai làm thế. Điều đó cho thấy quy ước "trần sáng sàn trầm" không đến từ màu của trời đất trong sách, mà đến từ trọng lượng — trong và nhẹ đối với đục và nặng. Phân biệt được chỗ này là đọc đúng gốc.

Quẻ Thái hay quẻ Bĩ?

Đề tài này hay được giảng bằng quẻ Thái, và chỗ này cần đọc chậm.

Quẻ Thái (Địa Thiên Thái) có Khôn — đất — ở trên, Càn — trời — ở dưới. Thoán truyện giải: trời đất giao nhau thì muôn vật thông. Quẻ Bĩ (Thiên Địa Bĩ) thì ngược lại: trời ở trên, đất ở dưới, đúng như cảnh ta nhìn thấy — và lại là quẻ bế tắc, vì trời đất "không giao".

Nghĩa là, nếu đọc theo nghĩa đen, một căn phòng trần sáng (trời trên) sàn trầm (đất dưới) giống quẻ Bĩ hơn quẻ Thái. Người dùng quẻ Thái để biện hộ cho trần sáng thường bỏ qua chỗ này.

Cách đọc hợp lý hơn: quẻ Thái không nói về chỗ đứng mà nói về sự qua lại. Khí trời hướng xuống, khí đất hướng lên, hai bên gặp nhau ở giữa. Trong căn phòng, trần sáng hắt ánh sáng xuống; sàn chắc đỡ người, đồ đạc, sinh hoạt lên. Khoảng giữa — nơi người sống — là chỗ hai thứ ấy gặp nhau. Phòng tốt là phòng có cả hai chiều đó, không để trần tối nuốt ánh sáng, không để sàn trơn bóng hắt chói như mặt nước.

Đây là một lối suy diễn hình tượng, đẹp và có ích, nhưng bạn nên biết nó là suy diễn. Hai trang quẻ có ở Địa Thiên Thái và Thiên Địa Bĩ.

Chọn màu sàn trong nhà Việt

Về ngũ hành: sàn gỗ nâu thường được xếp vào Mộc hoặc Thổ, gạch đất nung vào Thổ, đá xám vào Kim hoặc Thổ. Người muốn phối thêm có thể tra bài Ngũ hành của màu sắc. Nhưng một mặt sàn trải khắp nhà thì thuộc về cả căn nhà, không thuộc về một phương nào, nên phối hành cho sàn ít ý nghĩa hơn phối cho cửa hay góc phòng.

Trần: màu, độ cao và thước Lỗ Ban

Trần nên sáng nhất phòng: trắng, trắng ngà, kem rất nhạt. Trần sáng hắt lại phần lớn ánh sáng chiếu lên, giúp phòng nhà ống sâu sáng thêm đáng kể. Trần tối chỉ hợp khi trần rất cao, trên khoảng 3,5 m, muốn kéo cảm giác xuống cho ấm.

Với trần, câu hỏi phong thủy thật sự hay gặp lại là chiều cao, đo bằng thước Lỗ Ban 52,2 cm (thước thông thủy, đo khoảng rỗng). Tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site:

Chỗ hay bị quên: đóng trần thạch cao là thay đổi chiều cao thông thủy. Một nhà xây sàn bê tông cao 3,0 m, hạ trần 10 – 15 cm để đi đèn và điều hoà, chiều cao thật còn khoảng 2,85 – 2,90 m. Muốn theo Lỗ Ban thì đo lại sau khi tính khung trần, và nên chọn kích thước nằm giữa cung tốt, cách ranh giới vài phân vì sai số thi công. Cách dùng ba loại thước ở bài Ba loại thước Lỗ Ban.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Sách cổ nói gì

Thái: cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt lành hanh thông. Ấy là trời đất giao nhau mà muôn vật thông suốt. — Chu Dịch, quẻ Thái, Thoán truyện

Bình: chữ quan trọng là "giao". Quẻ Thái tốt vì trời đất qua lại, không phải vì trời ở trên.

Huyền và hoàng là màu xen lẫn của trời đất. Trời màu huyền, đất màu hoàng. — Chu Dịch, quẻ Khôn, Văn Ngôn

Bình: theo sách, trời màu sẫm. Quy ước trần sáng không đi ra từ màu của trời trong Kinh Dịch.

Cái trong nhẹ bay lên làm trời, cái đục nặng lắng xuống làm đất. — Liệt Tử, Thiên Thụy

Bình: đây mới là gốc gần nhất của "trần nhẹ, sàn nặng" — nhẹ và nặng, không phải trắng và đen.

Thuyết Quái truyện, đại ý: Càn là trời, là vua, là cha, là ngọc, là kim, là màu đỏ thẫm; Khôn là đất, là mẹ, là vải, là nồi, và đối với đất thì là màu đen. — Chu Dịch, Thuyết Quái (dẫn đại ý)

Đọc cho đúng mức

Không bộ sách phong thủy dương trạch nào — Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, Thẩm Thị Huyền Không Học — có điều về màu trần hay màu sàn. Những gì bài này trình bày là hai lớp: lớp hình tượng mượn từ Kinh Dịch và Liệt Tử, và lớp kinh nghiệm thị giác mà kiến trúc hiện đại cũng đồng ý. Hai lớp này khuyên cùng một chiều, nên quy ước đáng theo — nhưng không ai nên lo lắng vì đã lát sàn sáng màu.

Thước Lỗ Ban cho chiều cao trần là một tục nghề mộc, có truyền thống lâu đời ở Việt Nam. Theo nó thì chọn số giữa cung tốt; không theo cũng không có sách nào nói nhà sẽ ra sao.

Việc nên làm

• Giữ thứ tự sáng – vừa – trầm: trần sáng nhất, tường giữa, sàn trầm nhất.
• Nhà ống thiếu sáng: sàn trung tính, đừng chọn tông quá tối.
• Ưu tiên sàn mờ, chống trơn ở nhà có trẻ nhỏ, người già.
• Trần trắng hoặc kem nhạt; chỉ sơn trần tối khi trần rất cao.
• Đóng trần thạch cao thì đo lại chiều cao thông thủy trước khi chốt.
• Chọn mẫu gạch, gỗ bằng tấm mẫu thật đặt dưới ánh sáng của chính căn phòng, không chọn qua ảnh.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch — quẻ Thái (Thoán truyện); quẻ Khôn (Văn Ngôn); Thuyết Quái truyện.
• Liệt Tử — thiên Thiên Thụy.
• Thiên Tự Văn — câu mở đầu "thiên địa huyền hoàng".
• Chiều cao thông thủy trên thước Lỗ Ban 52,2 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.