Nền nhà cao hơn mặt đường bao nhiêu: lo ngập trước, bàn thế nhà sau

Nền nhà nên cao hơn mặt đường theo cốt đường quy hoạch, không theo mặt đường hôm nay, cộng thêm phần dự phòng cho mức ngập cao nhất khu phố từng gặp. Ở phố không ngập, thợ thường để nền cao hơn mép vỉa hè 15 – 30 cm; khu hay ngập phải tính 45 – 60 cm, và phần dốc dắt xe phải nằm trong nhà.

Câu "nền thấp hao tài" từ đâu ra

Ai xây nhà phố cũng từng nghe: nền thấp hơn đường là "hao tài", nước chảy vào nhà mang tiền đi. Chúng tôi không tìm thấy câu này trong Hoàng Đế Trạch Kinh, Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu hay Dương Trạch Thập Thư. Nó là lời truyền miệng, nảy ra từ một trải nghiệm rất thật: nhà thấp hơn đường thì mưa to nước tràn vào, đồ đạc hỏng, sàn gỗ phồng, tủ điện chập. "Hao tài" ở đây là hao tiền sửa nhà, không phải chuyện khí số.

Thứ sách cổ có nói là thế đất chung của cả khu: chỗ ở nên khô, nước có lối thoát, phía trước thấp thoáng, phía sau có chỗ dựa. Đó là chuyện địa hình một vùng, không phải chuyện mặt sàn cao hơn vỉa hè ba mươi phân. Bởi vậy bài này đi theo thứ tự ngược với lời truyền miệng: tính chống ngập cho đúng, rồi mới bàn thế nhà.

Ba mốc cao độ phải có trước khi chốt

Nền nhà là một con số tương đối — cao hơn cái gì. Có ba mốc, và mốc hay bị bỏ quên nhất lại là mốc quan trọng nhất.

Mốc một: mép vỉa hè hiện tại. Thợ đo bằng ống nước hoặc máy cân bằng, lấy mép vỉa hè ngay trước cửa làm "cốt 0". Đây là mốc ai cũng đo.

Mốc hai: cốt đường theo quy hoạch. Con đường trước nhà có thể sắp được cải tạo, làm cống, tôn cao. Ở nhiều đô thị Việt Nam, mỗi lần làm lại đường, cống, mặt đường lên thêm vài chục phân. Nhà xây theo mặt đường hôm nay thì mười năm sau thành nhà trũng. Cách hỏi: lên bộ phận quản lý đô thị của phường, quận hỏi đường này có trong kế hoạch cải tạo không, cốt hoàn thiện dự kiến là bao nhiêu; xem bản vẽ quy hoạch chi tiết khu nếu có; nhìn nhà hàng xóm mới xây gần đây đặt nền ở đâu — họ thường đã hỏi trước.

Mốc ba: mức ngập cao nhất. Không phải mức ngập trung bình, mà là trận lớn nhất mười năm gần đây. Nguồn tốt nhất là vết nước còn trên tường nhà cũ, lời kể của hàng xóm ở lâu, và danh sách điểm ngập mà nhiều thành phố công bố mỗi mùa mưa. Khu gần kênh, gần sông chịu triều cường còn phải hỏi thêm mức triều cao nhất.

Lấy mốc nào cao nhất trong ba, cộng một khoảng dự phòng, ra cốt nền tầng một. Trên bản vẽ xin phép, cốt nền tầng một thường được ghi so với cốt vỉa hè; một số đô thị khống chế độ cao này trong quy chế kiến trúc hoặc quy hoạch chi tiết khu, nên hỏi bộ phận cấp phép trước khi chốt, đừng để đến lúc nghiệm thu mới biết.

Mức thường gặp và cái giá của mỗi phân

Không có con số chung cho cả nước. Thói quen nghề ở nhà phố hiện nay, xếp theo hoàn cảnh:

Cao hơn không phải lúc nào cũng tốt hơn. Mỗi phân nền thêm là:

• Thêm cát, đất đắp và tải đè lên nền đất. Nền đất yếu, ao lấp thì càng cẩn thận (xem xây nhà trên đất ao lấp).
• Mất chiều cao tầng một nếu chiều cao tổng của nhà bị khống chế theo quy hoạch.
• Dốc dắt xe dài hơn, ăn vào chiều sâu nhà — phần đáng tính nhất, bàn ngay dưới.

Dốc dắt xe: phải nằm trong nhà

Nhiều nhà phố cũ làm dốc bê tông đổ ra vỉa hè. Vỉa hè là đất công; nhiều phường đã có đợt yêu cầu tháo dỡ các dốc lấn vỉa hè. Nhà xây mới nên tính dốc nằm trọn trong chỉ giới xây dựng, tức là lấy chiều sâu nhà để làm dốc. Chiều dài dốc bằng chiều cao nền chia cho độ dốc:

Đọc bảng cho một căn nhà ống 4 × 16 m, nền cao 45 cm, dốc 1:6: mất 2,7 m chiều sâu cho dốc, gần một phần sáu chiều dài nhà. Dắt một chiếc xe tay ga lên dốc 1:4 đã phải gắng sức; 1:6 dễ chịu hơn nhiều với người lớn tuổi. Ô tô con cần dốc thoải hơn và có đoạn chuyển tiếp ở đầu, cuối dốc để khỏi cạ gầm. Nhà có người đi xe lăn thì chuẩn tiếp cận thường nêu độ dốc không quá 1:12 — với nền 45 cm là 5,4 m, phải tính từ khâu thiết kế, không chắp vá được.

Cách gỡ thường dùng: làm dốc ngắn dốc hơn cho xe, kèm bậc thang thoải cho người đi bộ đặt song song; hoặc hạ cốt một phần sàn trước (khu để xe) thấp hơn phần sàn sau vài bậc, giữ phần ở phía trong cao ráo. Giải pháp thứ hai cần thoát nước tốt cho khu sàn thấp.

Bậc tam cấp và thước Lỗ Ban

Lối cho người đi bộ thường là bậc. Bậc đi êm chân cao khoảng 15 – 18 cm. Thợ Việt quen đo bậc bằng thước 42,9 cm, vì bậc là khối đặc. Tra bằng công cụ thước Lỗ Ban của site:

Đoạn đỏ chạy từ 16,1 đến 21,4 cm. Cách làm cho gọn: chốt cốt nền theo ba mốc ở trên, rồi chia độ chênh thành các bậc 16,5 – 18 cm. Nền cao 51 cm chia ba bậc 17 cm; nền 34 cm chia hai bậc 17 cm. Nếu chia ra bậc 15 cm, thường chỉ cần nâng cốt sân thêm một hai phân là các bậc rơi vào đoạn đỏ — đừng làm ngược, nâng cả nền nhà chỉ để bậc đẹp số. Chuyện số bậc chẵn lẻ có bài riêng: bậc tam cấp trước nhà.

Nền cao rồi, cửa và trần tính lại

Cốt nền quyết định chiều cao thông thủy tầng một và lọt lòng cửa chính. Nhà xây mới thì tính một lượt trên bản vẽ. Nhà cũ phải nâng nền vì đường tôn thì cửa, trần thấp đi đúng bằng mức nâng — đã có bảng tính chi tiết ở bài nâng nền nhà. Nhà đang thấp hơn đường mà chưa nâng được thì xử lý từng bước — gờ chắn, van chống trào, rãnh thu — ở bài nhà thấp hơn mặt đường.

Sách cổ nói gì về nền đất

Hoàng Đế Trạch Kinh có một đoạn ví ngôi nhà như thân người:

Nhà lấy hình thế làm thân thể, lấy nguồn nước làm mạch máu, lấy đất đai làm da thịt, lấy cây cỏ làm lông tóc, lấy nhà cửa làm áo quần, lấy cửa ngõ làm mũ đai. — Hoàng Đế Trạch Kinh

Nền nhà thuộc về "da thịt". Da thịt cần khô, chắc, không úng. Đọc theo lối ấy, một nền bị ngập mỗi mùa mưa là "da thịt" bị ngâm nước — hỏng thật, không cần đến lý khí.

Táng Thư có câu hay được dẫn:

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước ngăn thì dừng. — Táng Thư

Câu này nói về đất mộ và long mạch, chỗ nước "giới" khí là dòng nước chảy quanh, không phải nước tràn vào nhà. Lời truyền miệng hiện đại hay mượn câu "nước tụ là tài tụ" rồi suy ra nhà trũng tụ tài — đó là đọc nhầm hai chữ tụ thủy. Nước tụ trong sách là nước ở minh đường phía trước, sạch, có lối ra; nước ngập trong nhà thì không có sách nào khen.

Lỗ Ban Kinh, đại ý, dạy dùng thước để chọn số tốt cho những thứ trong nhà mà người thợ đóng, xây. Bậc là thứ người thợ xây, nên mới có lệ tra bậc trên thước. Còn cao độ nền thì phụ thuộc đường và nước — sách thợ không bàn.

Đọc cho đúng mức

Không có bằng chứng nào cho thấy nền cao hơn mặt đường 20 cm "tốt" hơn nền cao 35 cm về phong thủy. Thứ phân biệt hai con số ấy là: nhà nào còn khô sau trận mưa lớn nhất, nhà nào còn khô sau lần tôn đường kế tiếp, và dốc vào nhà có dắt xe nổi không.

Lời khuyên "tiền thấp hậu cao" — phía trước thấp, phía sau cao — là nói về thế đất cả khu và về khối nhà, không phải bảo nền phải thấp hơn đường cho "đón khí". Ngược lại, "nền cao vượt hẳn hàng xóm cho trội" cũng không có gốc sách; nhà nền cao quá so với dãy phố còn khiến nước mưa từ sân mình đổ sang nhà bên, thành chuyện va chạm láng giềng.

Bảng mức nền ở trên là thói quen nghề, không phải quy chuẩn. Con số của nhà bạn phải do người thiết kế chốt theo cốt quy hoạch và hồ sơ địa phương.

Việc nên làm

• Đo mép vỉa hè hiện tại; hỏi phường, quận cốt đường quy hoạch và kế hoạch cải tạo; ghi mức ngập cao nhất khu phố.
• Lấy mốc cao nhất, cộng dự phòng, ra cốt nền; ghi rõ trên bản vẽ xin phép.
• Tính dốc dắt xe nằm trong nhà; ước chiều dài dốc theo bảng trước khi chia phòng.
• Chia bậc 16,5 – 18 cm cho người đi bộ; tra thước 42,9 cm nếu gia đình để tâm.
• Bố trí thoát nước sân, van một chiều cho ống thoát ra cống ngoài đường.

Sau khi đổ nền, nhiều gia đình đặt một vật đá hay gốm ở bậc cửa, hành Thổ, như dấu mốc cho phần "da thịt" mới của ngôi nhà. Vật ấy là lời nhắc giữ nền khô ráo, không thay cho cao độ tính đúng.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ví nhà như thân người ("dĩ thổ địa vi bì nhục… dĩ môn hộ vi quan đới").
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), đời Minh — lệ dùng thước cho đồ thợ làm (đại ý).
• Số đo bậc tính bằng mã công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, `ThuocLoBan::doanTot`, thước 42,9 cm, tám cung mỗi cung 53,625 mm). Bảng dốc tính bằng chiều cao chia độ dốc.