Bàn thờ ở nhà thuê, phòng trọ: có nên lập không, lập thế nào cho gọn, chuyển đi thì xử lý ra sao

Ở nhà thuê, phòng trọ vẫn lập bàn thờ được — sách lễ không cấm thờ ở nhà không phải của mình; điều sách bàn là ai giữ việc thờ chính. Người ở trọ một mình mà bát hương chính đã ở quê thường chỉ cần một kệ thờ vọng nhỏ. Gia đình thuê lâu năm, giữ hương hỏa thì nên lập hẳn, sau khi hỏi chủ nhà.

Ba câu hỏi trước khi lập: thờ ai, ở bao lâu, ai đang giữ bát hương chính

Câu "nhà thuê có nên lập bàn thờ không" thật ra là ba câu gộp lại, và mỗi người thuê trả lời khác nhau.

Thờ ai. Bàn thờ gia tiên (ông bà, cha mẹ đã khuất), bàn thờ Phật, hay khám Thần Tài – Thổ Địa ở mặt bằng kinh doanh là ba chuyện khác hẳn. Khám Thần Tài ở mặt bằng thuê có bài riêng: cách đặt bàn thờ Thần Tài. Bài này bàn chủ yếu bàn thờ gia tiên, có nói thêm bàn thờ Phật nhỏ.

Ở bao lâu. Phòng trọ sinh viên một hai năm, căn hộ thuê theo hợp đồng ba năm, nhà nguyên căn thuê mười năm chờ xây nhà riêng — ba mức này không thể dùng chung một lời khuyên.

Ai đang giữ bát hương chính. Đây là câu quyết định nhất mà ít bài nhắc tới. Nếu cha mẹ còn, hoặc anh trưởng đang thờ ở quê, thì người con đi làm xa không cần — và theo tục nhiều vùng, cũng không nên — bốc thêm một bát hương gia tiên thứ hai. Nếu chính mình là người giữ hương hỏa (con trưởng, con một, hoặc gia đình đã thống nhất giao), mà chưa có nhà riêng, thì bát hương đi theo người, nhà thuê chính là chỗ thờ.

Thờ ở nhà không phải của mình: sách nói gì, dân gian nói gì

Phần sách

Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ, có câu đại ý thế này: con thứ không chủ việc tế, nếu tế thì phải báo cho người con trưởng giữ tông. Câu này hay được dẫn gọn là "chi tử bất tế". Ý của sách là phân việc trong họ — ai giữ chính tự — chứ không phải chuyện thờ ở nhà mình hay nhà thuê. Cũng thiên ấy đại ý dặn người quân tử dựng nhà thì lo chỗ thờ tổ tiên trước, chỗ ở sau.

Văn Công Gia Lễ của Chu Hy, sách mà lễ gia đình Việt thời Lê – Nguyễn chịu ảnh hưởng nhiều, đặt từ đường ở phía đông chính tẩm, do tông tử (người con trưởng) chủ trì. Sách giả định một gia đình có nhà riêng, ở yên một chỗ. Người đi làm thuê ở phố, sống trong phòng mười lăm mét vuông, là hoàn cảnh sách không lường tới.

Gộp hai ý ấy lại, cái lý của sách cho người thuê nhà khá rõ: chỗ thờ chính đi theo người giữ tông, không đi theo sổ đỏ. Người giữ tông ở nhà thuê thì nhà thuê là chỗ thờ chính; người không giữ tông thì thờ vọng là đủ lễ.

Phần dân gian

Ba quan niệm hay nghe, cần tách khỏi sách:

• "Nhà thuê có Thổ Công của chủ nhà, mình lập bàn thờ là ở nhờ." Đây là cách nghĩ phổ biến ở miền Bắc. Tín ngưỡng Thổ Công coi mỗi mảnh đất có vị thần coi giữ; người thuê không phải chủ đất nên nhiều nhà không lập ban Thổ Công riêng. Nhưng từ đó suy ra "không được thờ gia tiên" là một bước nhảy mà sách lễ không đi.
• "Lập ở nhà thuê thì tổ tiên không về." Không sách lễ nào nói vậy. Câu này thường dùng để can người trẻ đừng bốc bát hương vội — mục đích tốt, lý lẽ thì không có gốc.
• "Đã lập thì không được dời." Ngược lại, chuyển bàn thờ là việc có trình tự hẳn hoi, gia đình nào cũng làm khi sửa hay đổi nhà — xem cách di chuyển bàn thờ.

Thờ vọng: cách gọn nhất cho người ở trọ

Thờ vọng là lập một chỗ hướng lòng về nơi thờ chính, không thay nơi thờ chính. Người Việt làm việc này từ lâu: người đi lính, đi học xa, đi làm ăn ở miền khác vẫn giữ một góc nhỏ để thắp hương ngày giỗ, ngày rằm.

Một kệ thờ vọng ở phòng trọ thường chỉ cần:

• Ảnh người đã khuất, khung nhỏ, đặt chính giữa phía sau.
• Một lọ hoa và một đôi đèn — nên là đèn điện có công tắc, không đèn dầu.
• Một bát nhỏ để cắm hương khi cần, không phải bát hương đã làm lễ bốc. Nhiều nhà gọi là bát hương thờ vọng, nhiều nhà thì không dùng bát mà chỉ thắp một nén cắm vào lọ cát nhỏ. Việc bốc bát hương có nghi thức riêng từng vùng; bài này không bàn phần nghi lễ.

Ngày giỗ chính, người ở xa nên về quê hoặc gọi điện cho người giữ bát hương — ở góc thờ vọng chỉ thắp hương tưởng nhớ. Cách chia này giữ được cả tình lẫn lễ: không ai phải tranh việc với anh trưởng, mà người ở xa vẫn có chỗ.

Hỏi chủ nhà và an toàn lửa: hai việc trước hết

Phòng trọ và chung cư mini có hai đặc điểm làm việc thờ khác nhà riêng: tường không phải của mình, và đường thoát nạn hẹp.

Hỏi chủ nhà trước khi khoan. Hợp đồng thuê thường có điều khoản về khoan đục tường. Nói rõ: kệ cỡ bao nhiêu, mấy lỗ vít, khi trả nhà sẽ trám và sơn lại. Có chủ nhà không muốn người thuê thắp hương vì sợ ám trần, sợ cháy; nói trước thì tìm được cách, để tới lúc bị yêu cầu tháo thì khó xử hơn nhiều.

Lửa. Phòng trọ thường có gác lửng ván ép hoặc gỗ, rèm vải, quần áo phơi trong phòng, và người ở đi làm cả ngày. Ba quy tắc nên giữ:

1. Đèn điện thay nến và đèn dầu.
2. Hương chỉ thắp khi có người ở nhà, tàn hết mới đi ra ngoài. Hương vòng, hương nụ cháy lâu — không hợp phòng trọ.
3. Phía trên kệ chừa ít nhất 60 – 70 cm khoảng trống, không có gỗ, rèm, móc treo quần áo.

Toà nhà có quy định cấm lửa trần ở hành lang, phòng chung thì giữ đúng — chỗ thờ chỉ ở trong phòng mình.

Đặt ở đâu trong phòng trọ một gian

Phòng trọ một gian thường 12 – 25 m², giường, bếp nhỏ, bàn làm việc chung một khoảng; nhà vệ sinh mở cửa ngay trong phòng. Không có chỗ nào "đủ chuẩn" như phòng thờ tầng thượng của nhà phố. Cách làm là loại dần chỗ không nên, rồi chọn chỗ ít vướng nhất còn lại — giống tinh thần đã bàn ở bài căn hộ studio.

Hướng. Ở phòng trọ, chọn hướng theo Bát Trạch hay theo tuổi gần như là xa xỉ: thường chỉ có một hai bức tường đặt được. Nếu có hai tường đều đạt, tục người Việt chuộng chỗ thờ nhìn ra phía cửa vào; ai muốn xét thêm phương cát theo nhà thì đọc hướng bàn thờ. Còn tường đạt chỉ có một thì chọn tường đó — yên, sạch, an toàn được đặt trước hướng.

Kệ thờ treo nhỏ: cỡ nào, treo cao bao nhiêu

Kệ thờ cho phòng trọ thường là kệ treo không chân, rộng 40 – 60 cm. Đồ thờ là khối đặc, nhiều xưởng kiểm trên cả thước 42,9 cm (dương trạch) và 38,8 cm (đồ thờ). Tra bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, các khoảng đỏ trên cả hai thước dưới 65 cm là:

Hai cỡ hay bán sẵn cần để ý: 36 cm đỏ trên thước 38,8 (cung Tài) nhưng rơi cung Hại trên thước 42,9; 50 cm đỏ trên 38,8 (cung Vượng) nhưng rơi cung Bệnh trên 42,9. Chuộng hai thước thì đổi sang 40 hoặc 60 cm.

Độ sâu 22 – 22,5 cm đủ cho một bát cắm hương đường kính 12 – 14 cm và một khung ảnh dựng; muốn bày bát hương, đèn, lọ hoa thành hàng có trước có sau thì cần sâu 39,5 – 41 cm, khi đó kệ đã gần bằng bàn thờ treo thường — xem bảng đầy đủ ở bài kích thước bàn thờ treo.

Độ cao: mặt kệ ở 146 cm (người thắp hương cao dưới 1,58 m), 153 cm (tầm 1,6 m) hoặc 173 cm (người cao, hoặc phòng có trẻ nhỏ) — cả ba đỏ trên hai thước. Phòng trọ nhiều nơi trần dưới gác chỉ 2,2 – 2,4 m; nếu treo 173 cm mà khoảng trống phía trên không còn đủ 60 cm thì hạ xuống 153 hoặc 146.

Bắt kệ. Kệ treo phòng trọ nặng ít, nhưng tường phòng trọ hay là gạch lỗ 10 cm hoặc vách thạch cao. Gạch lỗ: dùng tắc kê dài hoặc keo hoá chất, ke đỡ dưới đáy kệ. Vách thạch cao: không treo. Chủ nhà không cho khoan thì dùng kệ đứng có chân hoặc tủ thờ nhỏ đặt trên một tủ thấp vững chân — không khoan một lỗ nào, chuyển đi chỉ việc khiêng.

Thước Lỗ Ban là tục nghề mộc. Lỗ Ban Kinh, đại ý, ghi tám chữ trên thước dùng cho đồ gỗ; thước 38,8 cm cho đồ thờ là quy ước của nghề đồ thờ về sau. Kệ lệch vài mi-li-mét sang cung đen không có bằng chứng gì về ảnh hưởng; kệ bắt lỏng mà rơi thì có.

Khi chuyển đi: bát hương, kệ cũ và căn phòng trả lại

Người thuê nhà chuyển đi nhiều lần hơn người có nhà riêng, nên đây là phần nên tính ngay từ lúc lập.

Bát hương, ảnh, đồ thờ đi theo người. Trình tự giống dời bàn thờ khi chuyển nhà: báo, dọn, bát hương đi trước, an vị ở chỗ mới trước khi đưa đồ đạc khác vào. Chi tiết từng bước có ở cách di chuyển bàn thờ. Chuyển gấp vì hết hợp đồng, không kịp chọn ngày đẹp, thì chọn giờ ban ngày, đi thẳng một chuyến, không gửi bát hương qua đêm ở chỗ thứ ba; ngày đẹp là phần thêm, không phải điều kiện.

Kệ cũ. Kệ đã dùng thờ thì tục chung là không bán đồ cũ, không dùng làm kệ sách, kệ gia vị. Kệ nhỏ thì mang theo dùng tiếp; không mang được thì xử lý như bàn thờ cũ — gửi chùa hoặc tháo ra — theo bài thay bàn thờ mới.

Căn phòng trả lại. Trám lỗ vít, lau vệt ám khói trên tường và trần — vệt khói hương ám lâu năm lau không hết thì nên sơn lại mảng đó. Đây là chuyện lịch sự với chủ nhà và người thuê sau, cũng là chuyện tiền đặt cọc.

Gặp bàn thờ người thuê trước bỏ lại. Tình huống này hay gặp hơn người ta nghĩ: dọn vào phòng trọ thấy một kệ thờ, có khi còn bát hương. Đừng tự đập bỏ, cũng đừng dùng lại bát hương của nhà người khác. Báo chủ nhà để liên hệ người thuê cũ đến lấy; không liên lạc được thì chủ nhà thường gửi chùa gần đó. Kệ trống không thì hỏi chủ nhà xem tháo đi hay để lại.

Đọc cho đúng mức

Không có sách lễ nào nói thờ ở nhà thuê thì tổ tiên không chứng, hay nhà thuê thì phải kiêng thờ. Điều sách thật sự bàn là thứ bậc trong họ: ai chủ tế, ai thờ vọng. Phần "Thổ Công nhà người ta" là tín ngưỡng dân gian, có lý ở chỗ nhắc người thuê tôn trọng chủ nhà, nhưng không phải điều cấm.

Bát Trạch và Huyền Không bàn bàn thờ theo phương của căn nhà; phòng trọ một gian quá nhỏ để chia cung rõ ràng, nên các phép ấy ở đây chỉ là lớp xét sau cùng. Thước Lỗ Ban cũng vậy — một tục nghề, đáng theo khi đóng đồ mới, không đáng lo khi kệ có sẵn lệch vài phân.

Thứ có hậu quả thật ở phòng trọ là lửa, tường yếu, và một cuộc tranh cãi với chủ nhà lúc trả phòng. Ba thứ ấy nên được lo trước phương hướng.

Việc nên làm

• Hỏi gia đình ai đang giữ bát hương chính. Mình không giữ thì lập kệ thờ vọng, không bốc bát hương gia tiên mới.
• Hỏi chủ nhà trước khi khoan; nói rõ kệ cỡ nào, trả phòng sẽ trám lỗ.
• Chọn tường đặc, không chung vách nhà vệ sinh, không trên đầu giường, không sát bếp, không dưới gác lửng.
• Kệ rộng 39,5 – 41 hoặc 60 – 61 cm, sâu 22 – 22,5 cm (thờ vọng) hoặc 39,5 – 41 cm (thờ đủ); mặt kệ cao 146, 153 hoặc 173 cm.
• Đèn điện, thắp hương khi có người ở nhà, chừa 60 – 70 cm phía trên kệ.
• Khi chuyển đi: bát hương và đồ thờ đi trước, kệ mang theo hoặc gửi chùa, trám lỗ và lau ám khói trước khi trả phòng.

Nếu muốn có một vật nhỏ đặt cạnh làm lời nhắc giữ góc thờ gọn gàng giữa một căn phòng chật, người ta hay chọn món hành Thổ — hành của sự vững chãi, chỗ tựa:

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Khúc Lễ hạ (ý con thứ không chủ tế, ý lo chỗ thờ trước chỗ ở).
• Văn Công Gia Lễ — Chu Hy, phần Thông lễ về từ đường.
• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Doanh Tạo Chính Thức) — phần thước tám chữ.
• Khoảng đỏ chung hai thước tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.
• Bài liên quan trong chuyên mục Bàn thờ: kích thước bàn thờ treo, cách di chuyển bàn thờ, thay bàn thờ mới.