Cách đặt bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa: sát đất, nhìn ra cửa, và gốc tục người Hoa ở Nam Bộ

Bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa đặt sát mặt sàn, ở một góc bên trong nhà hoặc cửa hàng, lưng tựa tường đặc, mặt nhìn ra cửa chính, không chắn lối đi. Cách đặt ấy đến từ tục thờ "Địa Chủ Tài Thần" của người Hoa gốc Quảng Đông: thần đất của chính khoảnh đất mình ở và buôn bán, nên thờ ở dưới đất, cạnh cửa.

Bài này nói vị trí và cách bài trí. Câu hỏi hướng nào có bài riêng: Bàn thờ Thần Tài hướng nào; kích thước khám: Kích thước bàn thờ Thần Tài.

Gốc tục: Địa Chủ của người Hoa Quảng Đông

Ở nhà và tiệm của người Hoa gốc Quảng Đông — ở Quảng Châu, Hồng Kông, cũng như ở Chợ Lớn — có một khám thờ nhỏ đặt ngay chân tường gần cửa. Thứ được thờ là Địa Chủ: vị thần cai quản đúng khoảnh đất ngôi nhà đứng trên, khác với Thổ Địa của cả làng hay cả phường. Bài vị thường thấy ở Việt Nam viết hai dòng: "Ngũ phương ngũ thổ Long thần" và "Tiền hậu địa chủ Tài thần" — tức thần đất năm phương và vị chủ đất, chủ của cải trước sau ngôi nhà.

Thương nhân người Hoa ở Sài Gòn – Chợ Lớn giữ tục này, rồi người Việt buôn bán bên cạnh làm theo. Dần dần hình thức Việt hóa: trong khám có hai tượng — ông Địa bụng to, tay cầm quạt, miệng cười, và ông Thần Tài tay cầm thỏi vàng — thay cho tấm bài vị chữ. Ở miền Bắc, tục này phổ biến muộn hơn hẳn so với Nam Bộ; nhiều gia đình lớn tuổi ở Hà Nội vẫn chỉ thờ Thổ Công trên bàn thờ gia tiên.

Ngày vía Thần Tài ở Việt Nam là mùng 10 tháng Giêng âm lịch; nhiều vùng ở Trung Hoa lại đón Thần Tài vào mùng 5 tháng Giêng. Cùng một tục, mỗi nơi một ngày — dấu hiệu cho thấy đây là tục dân gian, không phải điều sách kinh quy định.

Vì sao đặt sát đất

Lý do gốc nằm ở chính vị thần được thờ. Địa Chủ, Thổ Địa là thần đất, nên chỗ của thần là mặt đất. Đặt khám Thần Tài lên cao ngang bàn thờ gia tiên là lẫn hai tục với nhau.

Ở nhà phố tầng trệt, "sát đất" là đặt khám trực tiếp trên nền hoặc trên một tấm kê thấp vài phân cho khỏi ẩm khi lau nhà. Ở chung cư tầng 20, nhiều người hỏi "đất đâu mà sát" — cách hiểu phổ biến của thầy và nhà chùa là sàn nhà của mình chính là đất của mình: khoảnh không gian gia đình đang sống và làm ăn. Đặt trên sàn căn hộ là đúng tinh thần.

Vì sao gần cửa, nhìn ra cửa

Địa Chủ giữ đất, mà cửa là chỗ người và hàng hóa ra vào khoảnh đất ấy. Khám đặt ở góc trong, nhìn ra cửa, là vị thần "trông" lối vào. Với người buôn bán, đó cũng là góc nhìn thấy khách bước vào.

Ba điều tục nhắc cùng lúc:

• Không đặt ngay lối đi. Khám nằm ở góc, không ở chỗ người bước qua, không bị cánh cửa đập vào khi mở.
• Không đối diện nhà vệ sinh, không áp lưng vào nhà vệ sinh. Lý do vừa là kính, vừa là mùi và hơi ẩm.
• Không sát bếp đun. Khói dầu mỡ bám khám, tượng sơn nhanh xuống màu.

Ở cửa hàng, góc hay được chọn là góc trong cạnh quầy thu ngân, nhìn chéo ra cửa — người đứng quầy trông được cả khám lẫn khách. Bài Quầy thu ngân đặt ở đâu bàn phần quầy.

Ba tình huống ở Việt Nam

Nhà phố tầng trệt vừa ở vừa buôn bán. Tầng trệt nhà ống thường là chỗ dựng xe máy ban đêm. Khám đặt sát sàn ở góc trong, nên kiểm đường dắt xe: bánh xe, ống xả không được quẹt tới khám, và hương đang cháy không nên nằm cạnh bình xăng xe. Cửa cuốn kéo xuống ban đêm thì khám vẫn "nhìn ra cửa" — tục không đòi cửa phải mở.

Căn hộ chung cư. Đặt ở góc phòng khách gần cửa căn hộ, lưng tựa tường. Căn hộ có tủ giày ngay cửa thì đặt ở góc đối diện tủ giày, không đặt chung một chỗ với giày dép.

Gian hàng trong trung tâm thương mại, văn phòng cho thuê. Phần lớn tòa nhà cấm thắp hương, đốt nến vì quy định phòng cháy. Cách nhiều chủ cửa hàng làm: đặt khám, dùng đèn thờ điện và không thắp hương, hoặc chỉ thắp ở nhà riêng. Hỏi ban quản lý trước khi đặt, đừng để bị yêu cầu dỡ đi sau khi đã an vị.

An toàn lửa ở độ cao sát sàn

Khám Thần Tài đặt thấp nên gần hơn với những thứ dễ cháy: rèm cửa, thùng các-tông hàng hóa, túi ni lông, sàn gỗ. Trẻ nhỏ và chó mèo cũng với tới được. Vài thói quen nên có:

• Dùng đĩa hoặc khay hứng tàn hương dưới bát hương.
• Dùng đèn thờ điện thay cho nến, dầu khi phải đi vắng.
• Không để hương cháy khi đóng cửa hàng ra về.
• Giữ khoảng trống chừng nửa mét quanh khám, không chất hàng sát bên.

Sách cổ nói gì

Tế Xã là để thờ đạo của đất. Đất chở muôn vật, trời rủ hình tượng; của cải lấy từ đất, phép tắc lấy từ trời; vì thế tôn trời mà thân đất. — Lễ Ký, thiên Giao Đặc Sinh

Bình: câu này giải thích vì sao thần đất và của cải đi liền với nhau trong tâm thức Á Đông — "thủ tài ư địa", của cải sinh ra từ đất. Nhưng cũng đáng để ý tinh thần của đoạn sách: thờ đất là để tỏ lòng biết ơn chỗ mình nương tựa, không phải để đổi lấy của cải. Đoạn này nói về lễ tế Xã của triều đình và làng xã thời cổ; khám Địa Chủ của người Hoa và khám Thần Tài – Thổ Địa của người Việt là tục dân gian về sau, cùng một mạch nghĩ nhưng không phải do Lễ Ký quy định.

Các sách phong thủy cổ như Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu không có mục nào về khám Thần Tài. Mọi quy tắc "đặt sát đất, nhìn ra cửa" là tục, được giữ qua thực hành.

Đọc cho đúng mức

Thờ Thần Tài – Thổ Địa là một nếp văn hóa của người buôn bán: một góc nhỏ để mỗi sáng mở cửa, thắp nén hương, nhắc mình làm ăn tử tế. Việc buôn bán thuận hay không vẫn nằm ở hàng hóa, giá cả, vị trí và cách tiếp khách. Không có sách nào nói khám đặt lệch góc thì cửa hàng ra sao. Ở nhà không buôn bán, nhiều gia đình không thờ Thần Tài — điều đó cũng không có gì phải lo.

Việc nên làm

• Chọn góc trong, lưng tựa tường đặc, nhìn ra cửa, không chắn lối đi.
• Đặt trên sàn hoặc tấm kê thấp; không đặt lên cao ngang bàn thờ gia tiên.
• Tránh đối diện nhà vệ sinh, tránh sát bếp đun, tránh chỗ dựng xe.
• Ở tòa nhà có quy định phòng cháy: hỏi ban quản lý, dùng đèn điện.
• Giữ khám sạch, gọn; lau bụi định kỳ cùng lúc dọn cửa hàng.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký — thiên Giao Đặc Sinh, đoạn về lễ tế Xã.
• Bài liên quan: Phong thủy cửa hàng, Cách đặt bàn thờ gia tiên.