Thay bàn thờ mới: bàn thờ cũ xử lý thế nào cho phải lẽ và gọn việc

Thay bàn thờ mới thì bàn thờ cũ có bốn cách được tục chấp nhận: hoá (đốt) ở nơi sạch, gửi chùa hoặc nhà thờ họ, truyền lại cho con cháu lập bàn thờ, hoặc tháo ra dùng gỗ cho đồ thờ khác. Tục chung kiêng hai việc: bán cho người thu mua đồ cũ và dùng bàn thờ làm đồ dùng thường ngày. Bát hương, di ảnh thường giữ nguyên, không thay cùng bàn.

Khi nào thật sự cần thay, khi nào sửa là đủ

Nhiều gia đình định thay bàn thờ chỉ vì mặt bàn xỉn màu, trong khi khung còn chắc. Tục không coi việc sửa là thay: đánh lại véc ni, thay tấm kính lót, gia cố chân, thay ngăn kéo đều làm ngay tại chỗ, dời đồ thờ sang bên một lát rồi đặt lại. Chỉ khi thân bàn hỏng hoặc không còn hợp chỗ thì mới tính chuyện thay.

Trường hợp mối mọt đáng nói thêm: thay bàn mới mà không xử lý tổ mối thì vài năm sau bàn mới cũng bị ăn. Trước khi đưa bàn mới vào, nhờ người diệt mối kiểm tra bức tường sau bàn thờ và chân tường quanh phòng.

Thứ tự thay: đồ thờ đi đâu trong lúc đổi bàn

Phần lớn việc thay bàn thờ diễn ra trong một ngày. Thứ tự hợp lý, theo cả tục lẫn sự an toàn, là:

1. Chuẩn bị chỗ tạm cho đồ thờ trước. Một kệ hoặc bàn sạch, cao ngang hông trở lên, phủ vải sạch, đặt trong cùng phòng thờ hoặc phòng bên cạnh. Đồ thờ không đặt xuống sàn — đây là điều gần như nhà nào cũng giữ.
2. Dọn đồ thờ sang chỗ tạm. Đợi hương tàn, đèn dầu tắt và đổ dầu ra, rồi mới chuyển. Bát hương do chủ nhà bưng, đặt vào chỗ tạm trước tiên; di ảnh, bài vị, đồ đồng theo sau.
3. Đưa bàn cũ ra, lau sàn và tường. Chỗ kê bàn thờ lâu năm thường có bụi dày, mạng nhện, vết ố sau lưng bàn. Đây là dịp hiếm hoi để sơn lại mảng tường ấy.
4. Đưa bàn mới vào, cân thăng bằng. Đặt thước nivô lên mặt bàn, chêm chân nếu sàn lệch. Bàn mới thường có mùi sơn; nếu được, để bàn mới trong phòng thoáng vài ngày cho bay mùi rồi mới làm ngày an vị.
5. Đặt đồ thờ lên bàn mới, bát hương trước, rồi tới các món khác theo cách bày cũ của nhà mình (chi tiết vị trí từng món ở bài bày bàn thờ gia tiên).
6. Bàn cũ để riêng một chỗ sạch cho tới khi xử lý, không dùng tạm làm kệ để đồ.

Chuyện bàn cũ nên ra khỏi nhà trước hay bàn mới vào trước, các vùng nói khác nhau và không có sách nào phân xử. Điều thực tế quyết định: phòng thờ nhà phố thường chỉ đủ chỗ cho một bàn, nên bàn cũ ra trước là chuyện bắt buộc về không gian.

Nếu thay bàn thờ đi kèm chuyển nhà hay sửa nhà lớn, trình tự dời đồ thờ đường xa có ở bài dời bàn thờ khi sửa nhà, chuyển nhà.

Bàn thờ cũ: bốn cách theo tục và chỗ khác nhau giữa các vùng

Về chỗ khác nhau giữa các vùng, cần nói thận trọng vì không có khảo sát nào đếm. Điều người làm đồ thờ hay kể là: ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều nhà thiên về hoá hoặc gửi chùa, coi bàn thờ đã dùng là đồ "đã thờ" thì không để lăn lóc; ở Nam Bộ, truyền lại cho con cháu và gửi chùa gặp nhiều hơn, và bàn gỗ tốt thường được giữ. Người Hoa ở Chợ Lớn có nhà mang đồ thờ cũ lên miếu hội quán. Nếp nhà mình đã có cách quen thì theo cách ấy.

Hoá ở thành phố: làm sao cho gọn

Bàn thờ đứng cỡ 153 × 61 cm, gỗ dày, nặng vài chục ký — đốt nguyên khối giữa phố là việc vừa khói vừa nguy hiểm. Cách nhiều nhà làm:

• Thợ tháo bàn thành tấm và thanh, buộc gọn, phủ vải.
• Mang về quê hoặc đến nơi có chỗ hoá (chùa, nghĩa trang có lò hoá vàng), xin phép rồi hoá từng phần.
• Bàn sơn PU, sơn bóng công nghiệp cháy ra khói đen hắc; nhiều chùa từ chối hoá loại này. Khi đó cách hợp lý hơn là gửi chùa nguyên trạng hoặc truyền lại.

Gửi chùa: hỏi trước một câu

Đừng mang bàn thờ đến cổng chùa rồi để đó. Hỏi thầy trụ trì hoặc người lo việc chùa trước: chùa có nhận không, nhận thì mang lúc nào, chùa sẽ dùng hay hoá. Có chùa nhận cả đồ thờ đi kèm (khám, ngai cũ); có chùa chỉ nhận bàn. Nhà có từ đường, nhà thờ họ thì hỏi trưởng họ — bàn thờ cũ đặt ở gian phụ nhà thờ họ là cách nhiều dòng họ ở Bắc Bộ vẫn làm.

Vì sao tục kiêng bán bàn thờ cũ

Kiêng bán là chỗ các vùng gần như thống nhất. Gốc của nó nằm rất sớm trong sách lễ: Lễ Ký, thiên Khúc Lễ hạ, đại ý dạy người quân tử dù nghèo cũng không bán đồ tế, dù rét cũng không lấy áo tế ra mặc. Đồ thờ được tách khỏi đồ dùng thường ngày; đã vào việc thờ thì không quay lại làm hàng hoá.

Cùng sách, thiên Khúc Lễ thượng có một câu nói thẳng chuyện đồ thờ hỏng:

Áo tế cũ rách thì đốt đi, đồ tế cũ hỏng thì chôn đi. — Lễ Ký, Khúc Lễ thượng

Câu này đáng đọc kỹ vì nó khác tục Việt ở một chỗ: sách xưa phân hai loại — vải vóc thì đốt, đồ dùng trong lễ (bàn, mâm, bát bằng gỗ, đồng, gốm) thì chôn. Tục Việt ngày nay hoá cả bàn thờ gỗ, ít ai chôn. Cái chung của sách và tục là ý: đồ thờ hết dùng thì cho nó "ra đi" một cách trang trọng, không để trôi vào việc tầm thường. Cách cụ thể — đốt hay chôn, hay gửi chùa — là tục từng thời, từng vùng.

Có một ngoại lệ ai cũng nên biết: bàn thờ mua về chưa an vị, chưa đặt bát hương thì vẫn là món hàng. Đổi cỡ, trả lại xưởng, bán lại cho người khác đều bình thường. Nhiều người lo lắng vì đã "lỡ" mua bàn không vừa — chưa thờ thì chưa có gì phải kiêng.

Đồ thờ đi kèm: món nào giữ, món nào thay

Thay bàn không có nghĩa là thay hết. Phần lớn gia đình giữ:

• Bát hương. Bát hương gắn với việc thờ, không gắn với cái bàn. Tục phổ biến là giữ nguyên bát hương cũ đặt sang bàn mới; thay bát hương là một việc riêng, thường chỉ làm khi bát vỡ, nứt. Chuyện số bát hương theo từng miền có ở bài bàn thờ mấy bát hương.
• Di ảnh, bài vị. Giữ nguyên; nhân dịp này có thể lau khung, thay kính khung ảnh đã mờ.
• Đồ đồng (đỉnh, chân nến, hạc): lau, đánh lại. Đồ đồng dùng được rất lâu, ít khi phải thay.
• Khám, ngai đi cùng bộ bàn cũ: nếu bàn mới kích thước khác thì khám cũ có thể không vừa; khi đó xử lý khám cũ theo cùng cách với bàn cũ.
• Đèn điện, dây điện: nên thay dây điện mới nếu dây cũ đã giòn — nhiều vụ chập điện trên bàn thờ là từ dây đèn cũ nhiều năm không ai để ý.

Chọn ngày thay: phần lịch, không bàn nghi lễ

Phần đông các gia đình chọn ngày để thay bàn thờ, coi như việc an vị lại chỗ thờ. Phép chọn hay dùng là tránh ngày xung với tuổi chủ nhà, ưu tiên ngày hoàng đạo, trực tốt. Công cụ chọn ngày theo việc lọc ngày theo năm sinh chủ nhà trong khoảng thời gian bạn đặt; chưa có mục riêng cho bàn thờ thì nhiều nhà dùng tiêu chí của việc nhập trạch, vì hai việc gần nhau về tinh thần. Phần lý do chọn ngày cho việc lập, chuyển bàn thờ có ở bài xem ngày lập bàn thờ.

Vài lưu ý thực tế khi chọn:

• Lấy ngày cả nhà có mặt, nhất là người con trưởng hoặc người lo việc thờ.
• Đặt lịch với xưởng giao bàn trước, rồi mới chốt ngày. Ngày đẹp mà xe giao hàng trễ thì cả nhà đứng chờ, đồ thờ nằm chỗ tạm qua đêm.
• Nhiều nhà tránh tháng Bảy âm theo tục dân gian; tục này có lý do riêng, bàn ở bài tháng Bảy âm có nên xây nhà.

Chọn bàn mới: ba con số phải đo trước khi đặt

Trước khi đặt xưởng, đo ba thứ ở phòng thờ: bề ngang bức tường đặt bàn, chiều sâu phòng từ tường hậu ra tới cửa, và chiều cao trần (nếu định đặt khám, ngai trên bàn). Rồi mới chọn cỡ bàn theo thước Lỗ Ban.

• Bảng các cỡ bàn thờ phổ biến và cỡ nào đỏ trên cả hai thước 42,9 – 38,8 cm: bài kích thước bàn thờ. Số đo riêng của nhà mình tra bằng thước Lỗ Ban.
• Đổi từ bàn thờ đứng sang án gian kèm sập, hoặc sang tủ thờ: cách chọn theo bề ngang phòng ở bài tủ thờ, sập thờ, án gian.
• Nếu bàn mới đặt ở vị trí khác bàn cũ: xem lại hướng bàn thờ ở bài hướng bàn thờ.

Một chi tiết hay bị quên: bàn mới thường cao hoặc sâu hơn bàn cũ vì người ta muốn "lên đời". Bàn sâu thêm 20 cm thì lối đi trước bàn hẹp lại 20 cm — phòng thờ nhà phố vốn đã chật, người đứng lễ có khi phải đứng sát cửa. Đo khoảng trống trước bàn: nên còn ít nhất chừng một mét cho người đứng, quỳ.

Đọc cho đúng mức

Việc xử lý bàn thờ cũ là tục, không phải luật của sách nào. Sách lễ chỉ cho tinh thần — đồ thờ không bán, hết dùng thì cho đi trang trọng — còn đốt, chôn, gửi chùa, truyền lại đều là cách của từng thời, từng vùng. Không có tư liệu nào cho thấy chọn cách này hay cách kia thì gia đình được hay mất điều gì.

Những lời đồn kiểu "để bàn thờ cũ trong nhà sẽ có chuyện" không có nguồn. Lý do thật để không giữ bàn cũ lăn lóc trong kho là: nó chiếm chỗ, hút ẩm, sinh mối, và người trong nhà cứ nhìn thấy lại áy náy. Ngược lại, gia đình chưa sắp xếp được thì để bàn cũ ở chỗ sạch, phủ vải, vài tuần sau xử lý cũng không có gì sai.

Về chọn ngày: công cụ lọc theo sách lịch, không có ngày nào hoàn hảo cho mọi tuổi. Một ngày bình thường mà cả nhà đông đủ, việc làm gọn, an toàn vẫn là một ngày được.

Việc nên làm

• Kiểm tra bàn cũ: sửa được thì sửa, chỉ thay khi thân hỏng, mối mọt hoặc không còn vừa chỗ.
• Có mối thì xử lý tổ mối trong tường, sàn trước khi đưa bàn mới vào.
• Đo bề ngang tường, chiều sâu phòng, chiều cao trần; chọn cỡ bàn mới bằng thước Lỗ Ban.
• Chọn ngày bằng công cụ theo năm sinh chủ nhà, khớp với lịch giao hàng của xưởng.
• Chuẩn bị chỗ tạm sạch, cao cho đồ thờ; bát hương do chủ nhà bưng, giữ nguyên bát cũ.
• Bàn cũ: hỏi trước chùa hoặc trưởng họ, hoặc bàn trong nhà xem ai cần lập bàn thờ; gỗ quý thì nhờ thợ đóng lại thành đồ thờ nhỏ.
• Thay luôn dây điện đèn thờ nếu đã cũ.

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng (câu về áo tế, đồ tế hỏng) và thiên Khúc Lễ hạ (đại ý: không bán đồ tế).
• Chu Tử Gia Lễ, phần Thông lễ — chế độ từ đường, đồ thờ tách khỏi đồ dùng thường (đại ý).