Bàn thờ cạnh bếp, chung tường bếp: khói dầu, hơi nóng và quan niệm 'hỏa'

Tục Việt kiêng đặt bàn thờ sát bếp, nhất là kiểu lưng bàn thờ tựa vào bức tường mà phía bên kia là bếp nấu. Gốc của kiêng là chuyện sạch – uế: bếp là chỗ lửa, mùi, làm thịt cá. Vấn đề có thật thì là dầu mỡ bám đồ thờ, tường nóng, khói lẫn và nguy cơ lửa. Xử lý: không chung mảng tường với bếp nấu, có vách chắn, hút mùi xả ra ngoài.

Tục kiêng nói gì, và nó đến từ đâu

Khi bàn chuyện bàn thờ gần bếp, người ta hay gộp ba lý do khác nhau vào một chữ "kỵ". Tách ra cho rõ:

Lý do sạch – uế. Bếp là nơi làm thịt gà, mổ cá, rửa lòng; mùi tanh, máu, nước bẩn. Chỗ thờ thì cần thanh sạch. Đặt hai chỗ sát nhau là đặt cái "thanh" cạnh cái "trọc". Đây là lý do cốt lõi của tục, và nó dễ hiểu với bất cứ ai.

Lý do "hỏa". Nhiều thầy và nhiều trang mạng nói bếp thuộc Hỏa, bàn thờ có hương đèn cũng là lửa, hai lửa gặp nhau "xung"; hoặc bếp sau lưng bàn thờ là "lửa đốt lưng". Những câu này chúng tôi chưa tìm thấy trong các sách Bát Trạch, Dương Trạch Tam Yếu — các sách ấy bàn bếp rất kỹ (cửa bếp, hướng bếp, chỗ đặt bếp trong cung hung), nhưng không bàn quan hệ giữa bếp và bàn thờ. Đây là cách giải thích dân gian và của các thầy đời sau.

Lý do vật lý. Dầu mỡ, nhiệt, khói, lửa. Phần này không cần sách — đo được, nhìn thấy được.

Có người dẫn câu "quân tử viễn bào trù" (người quân tử tránh xa nhà bếp) để nói bàn thờ phải xa bếp. Câu ấy là của Mạnh Tử, thiên Lương Huệ Vương thượng, đại ý: người có lòng nhân không nỡ thấy con vật bị giết, nghe tiếng kêu thì không nỡ ăn thịt, nên tránh xa chỗ làm thịt. Câu nói về lòng trắc ẩn, không nói về chỗ đặt bàn thờ. Mượn nó cho tục kiêng là suy rộng của người sau — có thể hiểu được, vì nó chạm đúng chuyện "bếp là nơi sát sinh", nhưng đừng coi là sách dạy.

Còn Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong xếp cửa, phòng chủ, bếp là ba yếu tố chính của nhà ở; bếp được coi trọng ngang cửa. Sách bàn bếp nằm ở cung nào, cửa bếp nhìn về đâu — không có chỗ nào coi bếp là "uế" phải tránh. Chi tiết ở bài phong thủy nhà bếp.

Bốn kiểu "gần bếp" và mức độ của từng kiểu

Kiểu cuối giống bài toán bàn thờ trùng nhà vệ sinh khác tầng, đã có ở bài bàn thờ dưới hoặc trên nhà vệ sinh; cách chồng mặt bằng các tầng để kiểm cũng y như vậy.

Vấn đề thật thứ nhất: dầu mỡ

Khi xào, rán ở lửa lớn, dầu bốc thành hơi và hạt rất nhỏ bay lơ lửng trong không khí, rồi bám vào mọi bề mặt xung quanh: tủ bếp, trần, rèm, và đồ thờ nếu bàn thờ ở gần. Riêng bàn thờ lại có thêm khói hương — muội hương gặp lớp dầu mỏng là dính lại thành lớp nhờn sẫm màu, lau bằng khăn khô không sạch.

Dấu hiệu bàn thờ đang "ăn dầu":

• Di ảnh có lớp mờ nhờn, lau xong vài tuần lại mờ.
• Đồ đồng xỉn nhanh hơn bình thường, sờ thấy dính.
• Lấy khăn giấy trắng lau mặt bàn thờ sau một tuần không lau: khăn vàng, có vệt dầu.

Cách thử cuối cùng là cách rẻ nhất để biết khoảng cách giữa bàn thờ và bếp nhà mình có đủ hay không. Không có con số khoảng cách nào đúng cho mọi nhà — nó tùy món nấu, tùy máy hút mùi, tùy hướng gió trong căn hộ. Nhưng điều nhiều nhà nhận ra là vách chắn và máy hút mùi xả ra ngoài quan trọng hơn vài mét khoảng cách.

Vấn đề thật thứ hai: nóng tường và đường ống

Tường đơn 10 cm phía sau bếp ga nấu lâu thì ấm lên rõ rệt. Bàn thờ gỗ kê sát bức tường ấm quanh năm sẽ khô một mặt, ẩm một mặt — gỗ co ngót không đều, mặt sau nứt chân chim, sơn bong. Bếp từ ít làm nóng tường hơn bếp ga, nhưng nồi chảo vẫn toả nhiệt.

Trong tường chung với bếp còn hay có ống gas, ống hút mùi, ống nước chạy ngầm. Khoan tường để bắt giá bàn thờ treo vào đúng bức tường này là có thể khoan trúng ống. Nếu buộc phải dùng tường chung, hỏi lại bản vẽ điện nước hoặc dò ống trước khi khoan.

Vấn đề thật thứ ba: lửa

Bếp là chỗ có gas, dầu ăn, khăn lau. Bàn thờ có hương cháy, đèn dầu, nến. Đặt gần nhau là đặt hai thứ cùng sinh lửa cạnh nhau — điều này không cần sách cũng thấy nên tránh.

• Tàn hương bay ra khi có quạt hoặc gió hút của máy hút mùi.
• Rò gas nhẹ (khoá van không chặt) gặp hương đang cháy.
• Rèm cửa bếp, khăn lau treo gần bàn thờ.

Với căn hộ nhỏ, cách làm hợp lý là dùng đèn điện cho ngày thường, chỉ thắp hương vào rằm, mùng một và đợi hương tàn hãy rời phòng; lắp báo gas ở bếp và báo khói ở phòng khách.

Căn hộ nhỏ phòng khách liền bếp: các phương án

Căn hộ một, hai phòng ngủ ở thành phố gần như đều có phòng khách liền bếp. Không có phòng riêng thì phải chọn chỗ trong một không gian chung. Xếp từ dễ đến khó:

1. Chọn bức tường xa bếp nhất. Thường là bức tường đầu kia phòng khách, hoặc tường ngăn với phòng ngủ (mặt tường phía phòng khách). Điều kiện: tường đặc, không chung với bếp nấu, không chung với nhà vệ sinh. Các tiêu chí chọn tường trong căn hộ có ở bài bàn thờ chung cư.

2. Dùng tủ thờ có cánh hoặc bàn thờ treo gọn. Tủ thờ có cánh đóng lại khi nấu nướng là cách che dầu hiệu quả nhất. Bàn thờ treo thì gọn, dễ đặt ở bức tường xa bếp — nhưng đừng nghĩ treo cao là tránh được dầu: hơi dầu nóng bốc lên theo luồng khí, bám cả trần và phần cao của tường. Cái giúp là khoảng cách và vách chắn, không phải độ cao. Cỡ và cách treo ở bài bàn thờ treo tường.

3. Làm vách chắn giữa bếp và phòng khách. Vách kính cố định, vách lam gỗ, hoặc tủ cao làm vách. Vách kính chặn dầu mà vẫn giữ được ánh sáng; vách lam đẹp nhưng dầu vẫn lọt qua khe.

4. Đổi loại máy hút mùi. Máy hút mùi có hai loại: xả ra ngoài qua ống thoát, và tuần hoàn — hút qua lưới lọc than rồi thổi trả lại vào bếp. Loại tuần hoàn giữ được một phần dầu ở lưới lọc, phần còn lại vẫn quay về phòng. Căn hộ có sẵn ống thoát thì dùng loại xả ngoài; không có thì thay lưới lọc than đúng hạn.

5. Nấu kiểu ít khói ở những ngày giỗ, Tết. Ngày có nhiều món chiên rán thường cũng là ngày bày đồ cúng — lúc ấy nên che bàn thờ bằng khăn hoặc đóng cánh tủ thờ trong lúc nấu, nấu xong mở ra.

Nếu nhà có lập kệ thờ Táo trong bếp, chuyện ấy khác: Táo quân thờ tại bếp là đúng chỗ theo tục. Cách đặt kệ Táo cho khỏi ám dầu ở bài bàn thờ ông Táo đặt ở đâu.

Đọc cho đúng mức

Không có câu sách cổ nào nói bàn thờ gần bếp sẽ gây chuyện gì cho gia đình. Những lời như "bàn thờ chung tường bếp thì nhà hay cãi nhau", "lửa đốt lưng tổ tiên" là cách nói dân gian, không có nguồn. Điều có thật là: dầu mỡ, nhiệt, khói làm đồ thờ nhanh bẩn, gỗ nhanh hỏng, và lửa ở hai chỗ gần nhau làm tăng nguy cơ cháy.

Các thầy cũng không thống nhất: có thầy coi chung tường bếp là phải dời; có thầy cho rằng chỉ cần không sát bếp nấu, có vách hoặc khoảng cách là đủ. Với căn hộ nhỏ, đôi khi không có phương án nào khác — một bàn thờ sạch sẽ, được lau dọn đều đặn, ở chỗ hơi gần bếp vẫn hơn một bàn thờ đúng chỗ mà bỏ bụi.

Việc nên làm

• Xem bức tường sau lưng bàn thờ: phía bên kia có phải bếp nấu không; nếu có, ưu tiên dời sang tường khác.
• Thử khăn giấy trắng sau một tuần để biết bàn thờ có đang bám dầu không.
• Căn hộ bếp mở: chọn tường xa bếp nhất; tủ thờ có cánh đóng lại khi nấu.
• Có điều kiện thì làm vách kính hoặc tủ cao ngăn bếp với phòng khách.
• Máy hút mùi: dùng loại xả ra ngoài nếu căn hộ có ống thoát; loại tuần hoàn thì thay lưới lọc đúng hạn.
• Không khoan bắt giá vào tường chung bếp khi chưa dò đường ống gas, ống nước.
• Đèn điện cho ngày thường, báo gas ở bếp, báo khói ở phòng khách.

Nếu muốn có một vật làm lời nhắc tách khu thờ khỏi khu nấu, nhiều nhà chọn đồ gốm, đá hành Thổ đặt ở kệ dưới hoặc hai bên bàn thờ — theo lý ngũ hành, Hỏa sinh Thổ, Thổ là chỗ "đệm" giữa lửa bếp và chỗ thờ. Vật chỉ là lời nhắc; việc chính vẫn là vách chắn, hút mùi và lau dọn.

Nguồn tham khảo

• Mạnh Tử, thiên Lương Huệ Vương thượng — câu "quân tử viễn bào trù" và văn cảnh lòng trắc ẩn (đại ý).
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu — cửa, phòng chủ, bếp là ba yếu tố chính của nhà ở (đại ý).