Lục bình, bình gốm: chữ "bình an" đồng âm và cách bày đôi bình

Lọ lục bình đặt đẹp nhất thành đôi, đối xứng hai bên một trục: hai bên tủ chè, sập gụ hay bàn thờ ở gian giữa, hoặc hai bên lối vào phòng khách. Ý nghĩa của bình đến từ chữ "bình" (đồ đựng) đồng âm với "bình" trong bình an. Chỗ đặt nên theo đối xứng của gian nhà và độ vững của bình, không theo lời quảng cáo.

Chữ "bình": từ đồ đựng nước đến lời chúc bình an

Bình là một trong những đồ vật cổ nhất có tên trong sách. Kinh Thi, bài Lục Nga (phần Tiểu Nhã), có câu:

Bình đã cạn, ấy là nỗi thẹn của chum lớn. — Kinh Thi, Tiểu Nhã, Lục Nga

Bài thơ là tiếng lòng của người con không phụng dưỡng được cha mẹ; bình và lôi ở đây là hai đồ sành đựng rượu, nước — bình nhỏ lấy từ lôi lớn. Thuyết Văn Giải Tự của Hứa Thận, đại ý, xếp chữ bình xưa vào bộ Phẫu (缶), tức đồ sành, đồ đất nung. Gốc của bình là một món đồ dùng hằng ngày, chẳng có gì huyền bí.

Nghĩa chúc tụng đến sau, nhờ đồng âm. Chữ bình (瓶, cái bình) và chữ bình (平, bằng phẳng, yên ổn) đọc như nhau, cả trong tiếng Hán lẫn âm Hán Việt. Từ đó sinh ra cả một kho hoa văn ghép chữ:

• Bình an: vẽ cái bình cạnh cái yên ngựa — yên đọc là "an" (鞍), bình + an thành "bình an".
• Tứ quý bình an: bình cắm hoa bốn mùa.
• Bình thăng tam cấp: bình cắm ba cây kích; "kích" đọc gần "cấp" trong tiếng Hán, thành lời chúc thăng ba bậc.

Kiểu chơi chữ bằng hình này là đặc sản của mỹ thuật Minh – Thanh, sang đến gốm, đồ gỗ Việt. Đọc thêm cách giải các hoa văn quen ở bài hoa văn truyền thống trên đồ gỗ.

"Đông bình tây kính": một tục bày đồ chỉ đúng ở tiếng Bắc Kinh

Nhà Bắc Kinh đời Thanh có tục bày trên án thư ở chính sảnh: bình bên đông, gương bên tây, đồng hồ ở giữa. Ghép âm theo tiếng Bắc Kinh, "chung, bình, kính" nghe như "chung sinh bình tĩnh" — cả đời yên ổn.

Chi tiết đáng nói: chữ kính (gương) và chữ tĩnh (yên) chỉ đồng âm trong tiếng Hán phổ thông, còn âm Hán Việt thì khác hẳn. Tục này vì thế không tự nhiên sang được nhà Việt; ai bày gương cạnh bình theo lối ấy là bày theo một trò chơi chữ của tiếng khác. Riêng chữ bình thì đồng âm cả ở ta, nên nghĩa "bình an" của cái bình đứng vững trong văn hoá Việt.

Lục bình trong nhà Việt

Lục bình — loại bình cao, dáng thon, cổ dài, thường đi thành đôi — là đồ quen trong gian giữa nhà khá giả miền Bắc và nhà rường, nhà cổ miền Trung, miền Nam. Hai dòng gốm hay gặp:

• Gốm Bát Tràng (Gia Lâm, Hà Nội): men lam vẽ tay, men rạn, men nâu; đề tài tùng cúc trúc mai, phong cảnh, chữ Thọ.
• Gốm Biên Hòa (Đồng Nai): phát triển mạnh từ khi có trường mỹ nghệ ở đây đầu thế kỷ 20; nổi tiếng với men xanh đồng, lối khắc chìm, đắp nổi.

Ngoài ra còn bình sứ Trung Hoa, Nhật bày trong nhà quan lại, nhà buôn xưa. Dù dòng nào, nguyên tắc bày gần như giống nhau: một đôi, cùng cỡ, hoa văn đối xứng.

Bày đôi bình ở đâu

Đôi lục bình là đồ bày theo trục đối xứng. Chỗ hợp là những chỗ nhà vốn đã có trục:

Vài điều người bày lâu năm hay để ý:

• Hai bình phải là một đôi thật. Bình vẽ tay thường được vẽ đối xứng như soi gương: cành cây bình trái vươn sang phải, bình phải vươn sang trái. Đặt cho hai cành cùng hướng vào giữa, đừng để cả hai cùng quay một phía.
• Mặt chính quay ra ngoài. Bình có chữ, có cảnh chính thì mặt ấy hướng ra chỗ người nhìn.
• Cân với trần và đồ xung quanh. Lục bình cao 1,2 – 1,5 m hợp nhà trần cao, gian rộng. Chung cư trần 2,7 – 3 m, phòng khách vừa, bình 60 – 90 cm đặt trên bệ thấp thường dễ nhìn hơn.
• Khoảng thở. Bình không chen sát tường, sát tủ; chừa vài gang tay để nhìn ra dáng bình.

Gian giữa và bàn thờ bố trí thế nào, xem bài cách đặt bàn thờ gia tiên. Sắp đồ bày ở phòng khách cho khỏi rối, xem bài kệ trưng bày phòng khách.

An toàn và giữ bình

Lục bình cao, đáy nhỏ, đầu nặng — dễ đổ khi trẻ con chạy qua, chó mèo cọ vào, hay khi lau nhà va phải. Cách thợ gốm và người chơi bình hay làm: đổ cát khô hoặc sỏi vào đáy bình, khoảng một phần tư đến một phần ba chiều cao, để hạ trọng tâm. Bình đặt trên bệ gỗ thì bệ phải rộng hơn đáy bình, có gờ giữ.

Nếu cắm hoa tươi, thay nước ít nhất mỗi tuần và cọ thành bình. Nước đọng trong bình là chỗ muỗi vằn đẻ trứng; từ trứng thành muỗi chỉ mất khoảng một tuần đến mười ngày. Một đôi bình đẹp không nên là ổ muỗi giữa phòng khách. Bình không cắm hoa thì để khô, đậy miệng nếu có nắp.

Lau bình bằng khăn ẩm mềm, không dùng chất tẩy mạnh lên men vẽ; bình men rạn không ngâm nước lâu vì nước theo vết rạn ngấm vào xương gốm làm ố.

Những điều quảng cáo nói quá

Ở chợ đồ phong thủy hay gặp: bình miệng loe "hút" của vào nhà, bình bụng to "giữ của", phải bỏ gạo, đá vụn, đồng xu vào trong bình cho "đầy". Những lời này không có trong sách phong thủy cổ nào chúng tôi biết. Chúng là suy diễn từ hình dáng, cùng một kiểu với chuyện mũi thuyền vào nhà.

Nếu bạn thích bỏ cát vào đáy bình thì đó là để bình vững — một lý do tốt hơn mọi lời giải. Còn việc chọn bình hợp hành theo màu men: men lam, men xanh đen thuộc Thủy; men nâu, men vàng đất thuộc Thổ; men trắng thuộc Kim — đó là lối quy màu hiện đại, có thể dùng như một lớp ý nghĩa thêm, sau khi đã chọn bình theo cỡ và theo gian nhà.

Đọc cho đúng mức

Lục bình là đồ bày mang lời chúc "bình an" nhờ đồng âm, và mang vẻ trang nghiêm nhờ đặt đối xứng. Hai điều ấy có thật và đẹp. Ngoài hai điều ấy, mọi lời về tác dụng — giữ của, hút của, trấn gian nhà — là quy ước thương mại mới, không có sách làm chứng.

Nghĩa sâu nhất của chữ bình có lẽ nằm ngay ở câu Kinh Thi: cái bình nhỏ cạn là nỗi thẹn của chum lớn — người lớn trong nhà lo cho người nhỏ, người con lo cho cha mẹ. Đặt một đôi bình ở gian giữa, nếu muốn nó nhắc điều gì, thì nhắc điều ấy là vừa.

Việc nên làm

• Bày thành đôi, cùng cỡ, đối xứng qua một trục có sẵn của gian nhà.
• Bình vẽ đối xứng: xoay cho hai nhánh hoa văn cùng hướng vào giữa.
• Chọn cỡ theo trần và gian: trần cao, gian rộng mới hợp lục bình trên 1,2 m.
• Đổ cát khô vào đáy bình cao để chống đổ; bệ rộng hơn đáy bình.
• Không đặt bình lên bàn thờ thay đồ thờ; đặt hai bên, thấp hơn.
• Cắm hoa tươi thì thay nước mỗi tuần.
• Dịp Tết muốn đổi hoa trong bình, xem bài trang trí nhà ngày Tết.

Gốm là đất qua lửa, thuộc hành Thổ. Nếu muốn một món gốm làm lời nhắc giữ nếp nhà yên ổn, người ta thường chọn đồ gốm của làng nghề, ghi rõ nơi làm.

Nguồn tham khảo

• Kinh Thi — Tiểu Nhã, bài Lục Nga: "Bình chi khánh hĩ, duy lôi chi sỉ."
• Thuyết Văn Giải Tự — Hứa Thận; chữ bình xưa viết với bộ Phẫu, chỉ đồ sành (dẫn đại ý).
• Tục bày đồ trong nhà Bắc Kinh đời Thanh: đông bình tây kính, chung ở giữa (dẫn đại ý, tục lưu truyền).
• Vòng đời muỗi vằn trong nước đọng: theo các tài liệu phòng chống sốt xuất huyết của ngành y tế.