Hoa văn truyền thống trên đồ gỗ: chữ Thọ, mây, dơi, triện — đọc nghĩa cho đúng

Phần lớn hoa văn trên đồ gỗ cổ là lời chúc viết bằng hình, không phải vật trấn phong thủy. Con dơi chạm quanh chữ Thọ vì chữ "dơi" và chữ "phúc" đọc giống nhau trong tiếng Hán; cái bình mang nghĩa "bình an" theo cùng lối chơi chữ. Đọc đúng hoa văn là giải mã câu chữ ấy, không gán cho nó sức "kéo" vận.

Hoa văn cát tường: một thứ ngôn ngữ chơi chữ

Thợ chạm, thợ gốm, thợ thêu đời Minh – Thanh có cả một kho hình gọi chung là cát tường đồ án — hình vẽ mang lời chúc. Cách làm gần như luôn là một trong ba lối:

1. Đồng âm: vẽ con vật hay đồ vật có tên đọc giống một chữ tốt. Dơi đọc như phúc, hươu đọc như lộc.
2. Tượng hình: hình dáng tự mang nghĩa. Quả lựu nhiều hạt là con cháu đông, quả đào là sống lâu theo tích đào tiên.
3. Ghép câu: nhiều hình xếp lại thành một câu thành ngữ. Năm con dơi vây quanh chữ Thọ là "ngũ phúc phủng thọ" — năm phúc nâng chữ thọ.

Hiểu ba lối ấy thì gần như hoa văn nào trên tủ chè, sập gụ, án gian cũng đọc được. Và cũng thấy ngay: đây là chuyện chữ nghĩa và lời chúc, thuộc mỹ thuật, không thuộc phép xét phương vị của Bát Trạch hay Huyền Không.

Chữ Thọ: chữ được vẽ lại nhiều nhất

Chữ Thọ (壽) có lẽ là chữ được cách điệu nhiều nhất trên đồ gỗ. Thợ xưa có cả "bách thọ đồ" — một trăm lối viết chữ Thọ trên cùng một tấm. Trên đồ gỗ Việt hay gặp hai dạng:

• Thọ tròn: chữ uốn khép kín trong một vòng tròn. Vòng tròn không có điểm dứt, nên được đọc là sống lâu không dứt. Dạng này hay nằm giữa mặt tủ, giữa lưng ghế, giữa các nhóm dơi.
• Thọ dài: chữ kéo dài theo chiều đứng, gọi là trường thọ. Hay chạy dọc chân tủ, chân sập, hai bên cánh cửa.

Gốc của lời chúc thọ nằm rất sâu trong sách. Thiên Hồng Phạm xếp "thọ" đứng đầu năm phúc; Kinh Thi chúc "như Nam Sơn chi thọ" — sống lâu như núi Nam. Câu đối mừng thọ quen thuộc "phúc như Đông Hải, thọ tỷ Nam Sơn" là cách nói dân gian nối dài từ đó.

Con dơi: phúc đến từ một lối đọc tiếng Bắc Kinh

Con dơi trong tiếng Hán là chữ bức (蝠), đọc theo tiếng Hán phổ thông gần như trùng hẳn với chữ phúc (福). Từ đó sinh ra cả một họ hoa văn:

Năm phúc ở đây có nguồn hẳn hoi, chính là năm phúc của thiên Hồng Phạm: sống lâu, giàu đủ, yên ổn khoẻ mạnh, ưa điều đức, sống trọn tuổi trời. Cái đáng để ý là phúc thứ tư — ưa điều đức — tức phúc không chỉ là thứ được ban, mà có phần người ta tự giữ.

Một chi tiết người trong nghề hay nhắc: trong âm Hán Việt, "bức" và "phúc" không hề giống nhau. Lối chơi chữ này chỉ chạy trong tiếng Hán phổ thông. Thợ Việt nhận hoa văn qua sách mẫu, đồ gốm, đồ thêu nhập về, rồi giữ nguyên hình và nghĩa — nhiều chủ nhà Việt dùng tủ chạm dơi cả đời mà không biết vì sao lại là con dơi. Gần đây có người ngại dơi vì gắn nó với chuyện dịch bệnh, hoặc vì phim ảnh phương Tây coi dơi là điềm tối; trên đồ gỗ cổ, nó chỉ có một nghĩa là phúc.

Bảng chơi chữ: cái nào đúng cả âm Hán Việt, cái nào không

Đây là chỗ hay bị viết sai trên mạng: người ta giải nghĩa hoa văn bằng âm Hán Việt, rồi bịa thêm cho khớp. Bảng dưới tách rõ.

Vì thế cái lục bình ở phòng khách Việt mang nghĩa "bình an" rất tự nhiên — chữ trùng cả trong tiếng ta; còn bài lục bình, bình gốm có nói chuyện bày đôi bình. Còn tranh cá chép "niên niên hữu dư" thì người Việt hiểu qua lời giải thích, không qua âm.

Mây và đầu như ý

Mây (vân văn) là hoa văn nền phổ biến nhất trên đồ gỗ: đám mây cuộn tròn, đuôi kéo dài, hay đi kèm rồng (rồng mây), dơi, hạc. Nghĩa gốc đơn giản: mây thuộc về trời, mây lành là điềm tốt trong văn chương xưa.

Dạng mây hay gặp nhất là mây đầu như ý — đầu đám mây cuộn thành hình giống đầu cây như ý (hay giống nấm linh chi). Hình này đọc là "vạn sự như ý". Gặp ở góc bàn, mép tủ, chân sập, đầu kèo. Về gốc cây như ý — từ cây gãi lưng thành vật cung đình — có bài riêng: như ý.

Có người còn giải "vân" (mây) gần âm "vận" để nói mây là "vận tốt". Âm hai chữ này trong tiếng Hán phổ thông chỉ gần nhau, không trùng; nên coi đó là cách giải về sau, đừng dựa vào.

Triện và chữ Vạn: đường viền không có điểm dứt

Ở mép bàn, mép sập, diềm tủ hay gặp một dải đường gấp khúc vuông góc chạy liền, nhìn giống nét chữ triện khắc dấu — thợ Việt gọi là hoa văn triện, sách Trung Hoa gọi là hồi văn. Một dạng gần với nó là chữ Vạn liên hoàn: chữ Vạn (卍) nối nhau thành dải không dứt.

Cách đọc phổ biến của thợ chạm: đường không đứt đầu là phúc lộc liền mạch, "không dứt". Đây là nghĩa tượng hình, không có chơi chữ. Cũng nên biết triện còn có công dụng thật trong nghề: dải viền hình học che mối ghép, giữ cạnh gỗ khỏi sứt, và làm "khung" cho phần chạm hình ở giữa — giống đường viền của một bức tranh.

Chữ Vạn có gốc Phật giáo, nằm trên ngực tượng Phật, trên nhiều đồ thờ. Khách nước ngoài đôi khi nhầm với một biểu tượng chính trị châu Âu thế kỷ 20; hai thứ khác nhau hẳn về gốc và về cách đặt.

Chọn hoa văn theo chỗ đặt

Hiểu nghĩa rồi thì chọn đồ cũng dễ hơn — không phải vì hoa văn "mang" lại gì, mà vì một lời chúc nên đặt đúng chỗ người ta muốn nói lời ấy.

Hai lưu ý khi mua:

• Hoa văn ghép lộn xộn là dấu hiệu đồ làm theo khuôn, không theo nghĩa: dơi bay lạc giữa rồng, chữ Thọ bị xoay ngang, chữ Vạn lộn chiều. Đồ chạm tay của thợ có nghề hiếm khi mắc những lỗi này.
• Đừng mua vì lời rao "hút phúc". Hoa văn trên gỗ là lời chúc của người làm ra nó; giá trị của nó là đẹp, có nghĩa, bền — như bài vật phẩm phong thủy có tác dụng không đã bàn.

Sách cổ nói gì

Năm phúc: một là sống lâu, hai là giàu đủ, ba là yên ổn khoẻ mạnh, bốn là ưa điều đức, năm là sống trọn tuổi trời. — Thượng Thư, thiên Hồng Phạm

Sống lâu như núi Nam, không sứt không lở. — Kinh Thi, Tiểu Nhã, bài Thiên Bảo

Bình: năm con dơi quanh chữ Thọ trên tủ chè là cách thợ đời sau vẽ lại đúng đoạn Hồng Phạm này; chữ Thọ đặt giữa vì thọ đứng đầu năm phúc. Biết vậy, ta đọc được hoa văn như đọc một câu chúc cổ — và thấy nó không hứa gì ngoài lời chúc.

Đọc cho đúng mức

Không có sách phong thủy chính thống nào — Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, Thẩm Thị Huyền Không Học — nói hoa văn trên đồ gỗ làm thay đổi khí của nhà. Những sách ấy xét cửa, phòng, bếp, phương vị và thời vận. Hoa văn cát tường là một mảng khác: mỹ thuật dân gian và cung đình, sống bằng chữ nghĩa.

Vài điều cần tách bạch:

• Nghĩa của hoa văn có thật, đọc được, có gốc sách như Hồng Phạm, Kinh Thi.
• Lối chơi chữ phần lớn chỉ chạy trong tiếng Hán phổ thông; nhiều cách giải bằng âm Hán Việt trên mạng là ghép cho khớp.
• Lời rao "đồ chạm dơi kéo phúc", "chữ Thọ giữ sức khoẻ" là lời bán hàng, vượt quá điều thợ xưa muốn nói.
• Nghĩa hoa văn đổi theo thời và vùng: rồng năm móng từng là thứ cung đình Minh – Thanh giữ riêng; đôi chim, quả lựu nay có gia đình thích, có gia đình thấy cũ.

Các đề tài tranh treo — sơn thủy, mẫu đơn, ngựa — cũng đọc theo đúng lối này, xem bài tranh treo phòng khách.

Việc nên làm

• Trước khi mua tủ, sập, án gian chạm hoa văn, nhờ người bán chỉ từng hình và gọi tên; người bán hiểu nghề sẽ giải được.
• Chọn hoa văn theo lời chúc hợp với chỗ đặt: chữ Thọ, dơi cho bàn thờ và phòng ông bà; sen, lựu cho phòng cưới nếu gia đình thích.
• Đồ cũ trong nhà có hoa văn: chụp ảnh, ghi tên hoa văn vào sổ gia đình — con cháu sau này đọc được ông bà mình đã chúc gì.
• Không mua thêm đồ chạm chỉ vì lời rao "hút phúc"; một món đẹp, đúng nghĩa đáng hơn ba món khuôn.
• Lau đồ gỗ chạm bằng chổi lông mềm, tránh khăn ướt luồn sâu vào khe chạm — chỗ đó đọng ẩm và bụi lâu nhất.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — thiên Hồng Phạm, đoạn Ngũ phúc (dẫn nguyên văn theo bản lưu hành).
• Kinh Thi — Tiểu Nhã, bài Thiên Bảo, câu "như Nam Sơn chi thọ, bất khiên bất băng" (dẫn nguyên văn theo bản lưu hành).
• Hệ hoa văn cát tường đời Minh – Thanh trên đồ gỗ, gốm, vải: ngũ phúc phủng thọ, phúc tại nhãn tiền, bình thăng tam cấp, hỷ thượng mi sao (đại ý, tổng hợp từ cách gọi thông dụng của giới đồ cổ).