Bốn nguyên tố Lửa – Đất – Khí – Nước và ngũ hành: vì sao không đổi qua lại được

Mười hai cung hoàng đạo chia đều cho bốn nguyên tố: Lửa (Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã), Đất (Kim Ngưu, Xử Nữ, Ma Kết), Khí (Song Tử, Thiên Bình, Bảo Bình), Nước (Cự Giải, Bọ Cạp, Song Ngư). Bốn nguyên tố không đổi được sang ngũ hành: nguyên tố xoay vòng bên trong mỗi mùa, còn ngũ hành của mười hai chi đi theo mùa. Bảng "Bạch Dương mệnh Hỏa" vì thế là ghép tên, không phải quy đổi.

Bảng nguyên tố của mười hai cung

Nhìn cột nguyên tố: Lửa, Đất, Khí, Nước lặp lại đều đặn ba lần, mỗi mùa đủ cả bốn. Mùa đông cũng có cung Lửa (Nhân Mã), mùa hè cũng có cung Nước (Cự Giải). Nguyên tố của cung không nói gì về thời tiết; nó là một vòng xoay riêng, chồng lên vòng mùa. Ba cung cùng nguyên tố cách nhau 120°, tạo thành bốn tam giác mà Ptolemy gọi là bốn "trigon". Còn chuyện đầu mùa, giữa mùa, cuối mùa là lớp thứ hai, gọi là ba tính chất, có bài riêng: ba tính chất cung hoàng đạo.

Ngũ hành của mười hai chi thì đi theo mùa

Ở đây hành chính là mùa: xuân là Mộc vì cây vươn lên, hạ là Hỏa vì nóng bốc lên, thu là Kim vì vạn vật thu lại, đông là Thủy vì lắng xuống, và Thổ chen vào bốn tháng giao mùa. Đó là lý do vòng vượng tướng hưu tù tử tính sức mạnh của hành theo tháng sinh. Hai hệ đã khác nhau ngay ở xương sống: một hệ cho mỗi mùa đủ bốn nguyên tố, một hệ cho mỗi mùa một hành.

Thử ghép bằng hai cách tỉnh táo nhất: đều không khớp

Nếu muốn nối một cung hoàng đạo với một chi, có hai cách có cơ sở thiên văn (bài cung hoàng đạo và con giáp giải thích kỹ): theo tháng chi chứa trung khí mà Mặt Trời vào cung (nguyệt kiến), hoặc theo chỗ Mặt Trời đứng trên mười hai thứ (nguyệt tướng). Đặt nguyên tố cạnh hành của chi theo cả hai cách:

Đếm chỗ "trùng tên" (Lửa với Hỏa, Đất với Thổ, Nước với Thủy): cách thứ nhất chỉ trùng 1 trên 12 (Kim Ngưu – Thìn Thổ); cách thứ hai trùng 3 trên 12 (Sư Tử, Ma Kết, Song Ngư). Bốn cung Khí không có gì để trùng vì ngũ hành không có Khí.

Đến tầng tam giác thì có một chuyện thú vị. Theo cách thứ hai, ba cung Lửa ứng với Dần, Ngọ, Tuất, đúng bộ tam hợp Hỏa cục. Hình học trùng hoàn hảo, vì tam giác cung và tam hợp chi đều là ba điểm cách nhau 120°. Nhưng ba tam giác còn lại thì lệch hành:

Còn theo cách thứ nhất (nguyệt kiến) thì Lửa ứng Mộc cục, Đất ứng Thủy cục, Khí ứng Kim cục, Nước ứng Hỏa cục. Nước thành Lửa. Hai hệ có chung bộ khung hình học, nhưng gán chất liệu lên khung theo hai lối khác hẳn.

Bảng "cung hoàng đạo thuộc mệnh gì" sai ở đâu

Trên mạng có nhiều bảng kiểu "Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã thuộc mệnh Hỏa; Cự Giải, Bọ Cạp, Song Ngư thuộc mệnh Thủy". Các bảng ấy làm đúng một việc: dịch tên nguyên tố sang tên hành gần nghĩa nhất. Đến nhóm Khí thì lúng túng, trang ghép Khí với Kim, trang ghép với Mộc, vì ngũ hành không có hành nào là "khí".

Lỗi lớn hơn là chữ mệnh. Ở Việt Nam, "mệnh" trong câu "tuổi này mệnh gì" là nạp âm của năm sinh can chi, không dính gì đến tháng. Chúng tôi lấy người sinh ngày 5/4, giữa mùa Bạch Dương, qua các năm, tính bằng bộ máy aihuyenhoc.com:

Năm người cùng cung Bạch Dương, đủ cả năm mệnh. Bảng "Bạch Dương mệnh Hỏa" chỉ đúng cho người tuổi Bính Dần, Đinh Mão, Giáp Tuất, Ất Hợi… và đúng vì nạp âm, không vì Bạch Dương. Ngay cả tháng chi của ngày 5/4 cũng không cố định: năm 1985 ngày này còn thuộc tháng Kỷ Mão, năm 1987 đã sang tháng Giáp Thìn, vì tiết Thanh Minh rơi đúng quanh ngày 4 – 5/4.

Vì sao hai hệ không thể là một

Bài ngũ hành không phải năm nguyên tố đã giải thích phần triết học: nguyên tố Hy Lạp trả lời "vật làm bằng gì", ngũ hành trả lời "vật đang chuyển theo chiều nào". Trong chiêm tinh, khác biệt ấy hiện ra ở ba chỗ cụ thể:

Quan hệ giữa các thành phần. Ngũ hành có vòng sinh, vòng khắc: Mộc sinh Hỏa, Thủy khắc Hỏa, đọc được thứ tự trước sau. Bốn nguyên tố không có vòng sinh khắc. Chúng nối nhau bằng tính chung: Lửa và Khí cùng nóng, Nước và Đất cùng lạnh. Chiêm tinh nói Lửa "hợp" Khí vì chung tính nóng, không vì Lửa sinh ra Khí.

Tính nóng lạnh khô ẩm gán khác nhau. Aristotle cho Đất là lạnh và khô. Hoàng Đế Nội Kinh cho Thổ đi với thấp, tức ẩm, còn khô (táo) thuộc Kim. Cùng một mặt đất, một bên thấy cái khô của đất đá, một bên thấy cái ẩm của đất ruộng mùa giao. Đem tính cách "người Đất thì thực tế, khô khan" gán sang "người mệnh Thổ" là ghép nghĩa ngược nhau.

Đơn vị gán. Nguyên tố gán cho cung, tức vị trí Mặt Trời trong năm; ngũ hành trong lý số gán cho can, chi, nạp âm, cục, mỗi thứ một tầng. Một người có thể là Mặt Trời Lửa, Mặt Trăng Nước trong bản đồ sao, và cùng lúc mệnh Kim, cục Thủy, nhật chủ Mộc trong lá số. Không có tầng nào của bên này ứng đúng một tầng của bên kia.

Sách cổ nói gì

Nước thấm xuống, lửa bốc lên, gỗ cong được thẳng được, kim loại theo khuôn mà đổi, đất để gieo trồng gặt hái. — Thượng Thư, Hồng Phạm

Bình: ngay một trong những đoạn văn sớm nhất về ngũ hành đã tả mỗi hành bằng một động từ, một chiều chuyển động hay một công dụng, không tả bằng tính nóng lạnh.

Đại ý, thiên Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận của Tố Vấn nối phương, khí và hành thành chuỗi: phương đông sinh gió, gió sinh Mộc; phương nam sinh nóng, nóng sinh Hỏa; trung ương sinh ẩm, ẩm sinh Thổ; phương tây sinh khô, khô sinh Kim; phương bắc sinh lạnh, lạnh sinh Thủy. — Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn (đại ý)

Bình: đây là chỗ phương Đông gần nhất với bốn tính của Aristotle, và chính ở đây hai bên vênh nhau: Thổ đi với ẩm, khô thuộc Kim.

Đại ý, Aristotle cho rằng bốn nguyên tố sinh từ bốn tính ghép đôi: Lửa nóng khô, Khí nóng ẩm, Nước lạnh ẩm, Đất lạnh khô, và nguyên tố này đổi sang nguyên tố kia khi một tính bị thay. — Aristotle, Về sinh và diệt (qua bản dịch)

Bình: chiêm tinh Hy Lạp nhận nguyên khung này rồi gán cho cung hoàng đạo; Ptolemy gom ba cung cùng nguyên tố thành một tam giác và gán cho mỗi tam giác các hành tinh cai quản.

Đọc cho đúng mức

Bảng nguyên tố của mười hai cung và bảng hành của mười hai chi đều là quy ước cổ, ghi rõ trong sách, ai tra cũng ra như nhau. Phần "người cung Lửa thì nhiệt tình, người cung Đất thì thực tế" là diễn giải của chiêm tinh hiện đại, chưa có nghiên cứu có đối chứng nào xác nhận. Ngũ hành của chi, của nạp âm cũng vậy: là khung đọc của lý số, không phải phép đo tính cách.

Điều có thể khẳng định là chuyện kỹ thuật: hai hệ dựng trên hai nguyên lý khác nhau, nên không có bảng quy đổi một đối một nào đứng được. Hai hệ chỉ chung bộ khung hình học của vòng mười hai.

Việc nên làm

1. Muốn biết "mệnh" theo cách người Việt vẫn dùng, tra nạp âm theo năm sinh âm lịch, ví dụ trang tuổi Bính Dần; đừng suy từ cung hoàng đạo.
2. Muốn biết nguyên tố trong bản đồ sao, đếm cả Mặt Trời, Mặt Trăng, cung Mọc và các hành tinh, đừng chỉ dựa vào cung Mặt Trời.
3. Gặp bảng ghép cung hoàng đạo với mệnh, nhìn xem nhóm Khí được ghép vào hành nào; nếu mỗi trang một kiểu, bạn biết bảng đó không có gốc.
4. Muốn hiểu ngũ hành kỹ hơn, đọc bảng ngũ hành phối vạn vật để thấy hành gắn với phương, mùa, màu, tạng.
5. Dùng hai hệ như hai cách nhìn riêng, không trộn chữ của hệ này vào kết luận của hệ kia.

Nguồn tham khảo

• Thượng Thư — Hồng Phạm, đoạn ngũ hành (nguyên văn)
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận (đại ý)
• Aristotle — Về sinh và diệt, phần bốn tính (qua bản dịch, đại ý)
• Ptolemy — Tetrabiblos, quyển I, phần các tam giác cung (qua bản dịch, đại ý)
• Nạp âm và tháng chi của các ngày ví dụ tính bằng bộ máy aihuyenhoc.com