Tử Vi Đẩu Số và chiêm tinh phương Tây: hai hệ "sao" khác nhau từ gốc

Tử Vi Đẩu Số và chiêm tinh phương Tây cùng dùng chữ "sao" nhưng khác nhau từ gốc. Chiêm tinh đặt Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh đúng vị trí thật của chúng trên trời lúc bạn sinh. Tử Vi đặt hơn trăm sao bằng phép đếm trên lịch âm, không nhìn trời. Một bên là bản chụp bầu trời, một bên là một phép tính mang tên sao.

Cùng một người, hai tấm bản đồ

Cách dễ thấy nhất là đem cùng một người đặt vào hai hệ. Chúng tôi dùng lại người nữ trong bài Tử Vi Đẩu Số là gì: sinh 5 giờ 30 sáng ngày 12/6/1992, giả định ở Hà Nội. Lá số Tử Vi lập bằng bộ máy của site; bản đồ sao tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine.

Mặt Trời và Mặt Trăng thật hôm ấy cách nhau gần nửa vòng trời: trăng sắp rằm (ngày 12 âm lịch). Trên lá số Tử Vi, hai sao mang tên chúng lại đứng chung một ô. Không bên nào tính sai. Thái Dương của Tử Vi không có nghĩa là Mặt Trời ngoài trời; nó được đặt bằng khoảng cách cố định tính từ sao Tử Vi, mà sao Tử Vi lại được đặt bằng ngày sinh chia cho số cục.

Còn chiêm tinh thì ngược lại: nếu ra đồng nhìn về phía đông lúc 5 giờ 30 sáng hôm ấy, bạn thấy Mặt Trời vừa nhô lên, và trên bản đồ sao, Mặt Trời cũng nằm sát cung Mọc. Bản đồ khớp với bầu trời vì nó được tính từ bầu trời.

Hai câu hỏi gốc khác nhau

Chiêm tinh hỏi: bầu trời trông thế nào lúc người này ra đời? Mọi thứ trong bản đồ, từ vị trí hành tinh đến góc giữa chúng, đều đo được bằng thiên văn. Phần chiêm tinh là phần diễn giải: Sao Hỏa ở Bạch Dương nghĩa là gì.

Tử Vi hỏi: thời điểm sinh, viết bằng can chi, rơi vào ô nào của một hệ quy tắc? Bốn con số âm lịch (năm, tháng, ngày, giờ) cộng giới tính đi qua chuỗi phép đếm: tháng và giờ cho cung Mệnh, nạp âm cho cục, ngày và cục cho sao Tử Vi, can năm cho Tứ Hoá. Tên sao mượn từ thiên văn cổ, nhưng phép đặt sao là số học.

Hiểu điều này thì thấy câu "Tử Vi là chiêm tinh phương Đông" không đúng. Phương Đông có một môn gần chiêm tinh phương Tây hơn nhiều: Thất Chính Tứ Dư, đặt bảy thiên thể thật và bốn điểm ảo (La Hầu, Kế Đô, Nguyệt Bột, Tử Khí) lên hoàng đạo. Tử Vi đi đường khác.

Bảng đối chiếu

Hai dòng đáng chú ý nhất là nơi sinh và giới tính. Tử Vi bỏ qua nơi sinh, vì sao không được đặt theo bầu trời nên vĩ độ không có vai trò. Chiêm tinh bỏ qua giới tính, vì bầu trời không biết người sinh ra là nam hay nữ. Mỗi hệ bỏ qua đúng thứ mà nền tảng của nó không cần.

Một hệ có số lá đếm được, một hệ gần như vô hạn

Vì đầu vào của Tử Vi là các đơn vị rời, số lá số khác nhau là hữu hạn: 60 năm can chi × 12 tháng × 30 ngày × 12 giờ × 2 giới tính = 518.400 tổ hợp. Hết một vòng 60 năm, mọi lá số lặp lại. Người sinh cùng ngày giờ âm lịch, cùng giới, cách nhau đúng 60 năm có lá số trùng từng sao (chỉ khác năm xem vận).

Bản đồ sao không lặp như vậy. Vị trí các hành tinh chậm như Sao Thổ (khoảng 29,5 năm một vòng), Diêm Vương (gần 248 năm) gần như không bao giờ trở lại cùng một tổ hợp với Mặt Trời, Mặt Trăng trong một đời người, còn cung Mọc đổi từng phút. Hai em bé sinh cùng bệnh viện cách nhau 20 phút có thể chung lá số Tử Vi (nếu cùng giờ chi) nhưng có cung Mọc lệch nhau khoảng 5 độ.

Sự khác nhau này có hệ quả thực tế. Với Tử Vi, sai giờ sinh một chút trong cùng giờ chi không sao, nhưng nhảy sang giờ chi khác thì cả lá số đổi; bài không biết giờ sinh nói kỹ chuyện này. Với chiêm tinh, sai vài phút đã làm dịch cung Mọc, sai vài giờ thì có thể đổi cả cung Mặt Trăng; bài cung Mọc có bảng tính cụ thể.

Chỗ hai hệ thật sự giống nhau

Không nên phủ nhận chỗ giống, vì chính chỗ giống làm người ta nhầm.

• Cả hai cần giờ sinh. Không có giờ thì Tử Vi mất cung Mệnh, chiêm tinh mất cung Mọc và các nhà.
• Cả hai chia đời người thành mười hai mảng. Cung Quan Lộc của Tử Vi và nhà 10 của chiêm tinh cùng nói về sự nghiệp; cung Phu Thê và nhà 7 cùng nói về hôn nhân. Bài mười hai nhà chiêm tinh đặt hai vòng cạnh nhau.
• Cả hai có quan hệ hình học giữa các vị trí. Tam hợp địa chi (các cung cách nhau bốn ô, tức 120°) và góc tam hợp 120° của chiêm tinh trùng nhau về hình học; xung chiếu đối cung và góc xung 180° cũng vậy.
• Cả hai từng là thuật của tầng lớp có học, rồi mới thành phổ thông qua sách in, báo chí, và nay qua điện thoại.

Chỗ giống ấy là giống về khung, không phải về nguồn dữ liệu. Một bên lấy dữ liệu từ bầu trời, một bên lấy từ lịch.

Vì sao người ta hay đánh đồng

Có ba lý do. Thứ nhất, chữ "sao": tiếng Việt dùng một chữ cho cả hành tinh thật lẫn ảo tinh. Thứ hai, sách phổ thông hay giới thiệu Tử Vi kèm hình bầu trời sao, nhất là chòm Bắc Đẩu, làm người đọc tưởng sao Tử Vi là một ngôi sao cụ thể đang chiếu xuống. Thứ ba, các trang tổng hợp đặt "tử vi" và "cung hoàng đạo" chung một mục, như hai món của cùng một thực đơn bói toán.

Hệ quả của việc đánh đồng là những câu hỏi sai chỗ: "lá số Tử Vi có tính đến vị trí Sao Mộc không" (không, Tử Vi không có Sao Mộc), hay "lấy phần mềm thiên văn kiểm tra lá số Tử Vi được không" (không, vì không có gì trên trời để so).

Đọc cho đúng mức

Biết hai hệ khác gốc không có nghĩa là hệ nào "khoa học" hơn. Chiêm tinh dùng vị trí thật của hành tinh, nhưng phần nối vị trí ấy với tính cách, vận mệnh vẫn chưa được kiểm chứng; các thử nghiệm có đối chứng như nghiên cứu của Carlson (tạp chí Nature, 1985) không cho thấy nhà chiêm tinh đoán đúng hơn ngẫu nhiên. Tử Vi không dựa vào bầu trời nên không thể bị bác bằng thiên văn, nhưng cũng chưa có nghiên cứu hệ thống nào xác nhận khả năng đoán của nó.

Nên xem cả hai như hai ngôn ngữ biểu tượng để suy ngẫm về đời mình, mỗi ngôn ngữ có ngữ pháp riêng. Trộn hai bộ ngữ pháp, chẳng hạn ghép "Sao Thủy nghịch hành" vào luận lá số Tử Vi, là tạo ra một thứ không thuộc truyền thống nào.

Trong nội bộ mỗi hệ cũng có nhiều phái: Tử Vi có Tam Hợp, Phi Tinh Tứ Hoá, phái Việt (xem các trường phái Tử Vi); chiêm tinh có phái cổ điển, hiện đại, và phái Ấn Độ dùng hoàng đạo theo sao (chiêm tinh Ấn Độ).

Việc nên làm

1. Khi đọc một bài luận, xác định trước nó thuộc hệ nào. Bài nhắc "Sao Hỏa", "nhà 7", "góc vuông" là chiêm tinh; bài nhắc "cung Mệnh", "Hoá Kỵ", "đại vận" là Tử Vi.
2. Nếu muốn thử cả hai cho mình, chuẩn bị đủ: giờ phút sinh, nơi sinh (cho chiêm tinh) và ngày âm lịch, giới tính (cho Tử Vi).
3. Đừng dùng hệ này để "kiểm tra" hệ kia. Lá số Tử Vi nói Thái Dương ở cung Phu Thê không mâu thuẫn với bản đồ sao nói Mặt Trời ở nhà 1; hai câu nói về hai thứ khác nhau.
4. Đặt hai kết quả cạnh nhau và để ý chỗ cả hai cùng mô tả bạn: chỗ đó đáng suy nghĩ hơn, nhưng cũng nhớ rằng mô tả tính cách nào cũng có phần đúng với nhiều người.

Nguồn tham khảo

• Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư — phần an sao (bản đời Minh, đại ý)
• Vân Đằng Thái Thứ Lang — Tử Vi Đẩu Số Tân Biên
• Ptolemy — Tetrabiblos, quyển III (qua bản dịch, đại ý)
• Shawn Carlson — "A double-blind test of astrology", tạp chí Nature, 1985
• Lá số Tử Vi ví dụ lập bằng bộ máy aihuyenhoc.com; vị trí thiên thể tính bằng thư viện Astronomy Engine