Ba tính chất của cung hoàng đạo: Thống lĩnh, Kiên định, Linh hoạt, bốn mùa phương Tây và tứ sinh, tứ chính, tứ mộ phương Đông

Chiêm tinh chia mười hai cung hoàng đạo thành ba tính chất, mỗi tính chất bốn cung. Thống lĩnh (Bạch Dương, Cự Giải, Thiên Bình, Ma Kết) mở đầu bốn mùa ở Bắc bán cầu; Kiên định (Kim Ngưu, Sư Tử, Bọ Cạp, Bảo Bình) là giữa mùa; Linh hoạt (Song Tử, Xử Nữ, Nhân Mã, Song Ngư) là cuối mùa, chuyển sang mùa sau.

Ba tính chất là lớp phân loại thứ hai của cung, bên cạnh bốn nguyên tố (bài bốn nguyên tố và ngũ hành). Bài này giải nó từ gốc mùa, đo bằng lịch thiên văn của trang xem Mặt Trời ở mỗi nhóm bao lâu, rồi đặt nó cạnh cách phương Đông chia mười hai địa chi thành tứ sinh, tứ chính, tứ mộ. Hai bên dùng cùng một vòng trời mà lệch nhau đúng một bậc, và chỗ lệch ấy có lý do rõ ràng.

Ba nhóm, bốn mùa

Lý lẽ của cách chia nằm hết ở cột đầu. Bốn cung Thống lĩnh bắt đầu đúng bốn điểm "chí, phân" của năm: hai lần ngày đêm dài bằng nhau, một lần ngày dài nhất, một lần ngày ngắn nhất. Phương Tây coi các điểm ấy là cửa mở mùa. Cung kế tiếp là lúc mùa đã đứng vững; cung thứ ba là lúc mùa đã chín và bắt đầu nhường chỗ.

Từ ba vị trí ấy sinh ra ba hình ảnh mà sách chiêm tinh gán cho ba nhóm:

• Thống lĩnh: khởi xướng, mở đầu, đẩy việc đi.
• Kiên định: giữ, bền, khó đổi.
• Linh hoạt: chuyển, thích nghi, nối hai giai đoạn.

Các mô tả tính cách "người cung Thống lĩnh thích dẫn đầu" đều đi ra từ hình ảnh mùa này. Đó là lớp nghĩa suy từ lịch, không phải điều quan sát được về người.

Ptolemy gọi ba nhóm ra sao

Ba cái tên Thống lĩnh, Kiên định, Linh hoạt là tên dùng phổ biến ngày nay. Trong Tetrabiblos (thế kỷ thứ hai), Ptolemy chia gần như đúng ba nhóm ấy nhưng gọi theo cách khác, và lời giải của ông cho thấy rõ gốc mùa:

Chữ "hai thân" giải thích vì sao ba trong bốn cung Linh hoạt có hình đôi: Song Tử là cặp sinh đôi, Song Ngư là hai con cá, Nhân Mã nửa người nửa ngựa. Hình vẽ của chòm sao có trước, nhưng Ptolemy đọc nó như dấu hiệu của tính chuyển tiếp. Bài Ptolemy và Tetrabiblos đặt cuốn sách vào bối cảnh rộng hơn.

Đo bằng máy: Mặt Trời ở mỗi nhóm bao lâu

Mười hai cung chia đều ba trăm sáu mươi độ, mỗi cung ba mươi độ. Nhưng Mặt Trời không đi đều: tháng Giêng, khi Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất, nó đi nhanh hơn tháng Bảy. Chúng tôi dùng hàm kinh độ Mặt Trời trong bộ âm lịch của trang, tính giờ vào từng cung trong năm từ Xuân phân 2027:

Hai điều rút ra:

1. Ba nhóm gần như bằng nhau: cộng bốn cung mỗi nhóm, cả ba đều khoảng 121,75 ngày. Vì mỗi nhóm có đúng một cung ở mỗi mùa, chỗ nhanh chỗ chậm bù trừ hết.
2. Mùa thì không bằng nhau: từ Xuân phân đến Thu phân (xuân và hạ Bắc bán cầu) là khoảng 186,4 ngày; từ Thu phân về Xuân phân năm sau chỉ khoảng 178,8 ngày. Cự Giải dài nhất (31,45 ngày), Ma Kết ngắn nhất (29,44 ngày).

Bảng này cũng là lời nhắc cho bài mười hai cung hoàng đạo: ngày ranh giới giữa các cung không phải cố định, và độ dài các cung không bằng nhau tính theo ngày.

Đặt cạnh phương Đông: tứ sinh, tứ chính, tứ mộ

Mười hai địa chi của tháng cũng được chia ba nhóm, mỗi nhóm bốn chi, theo vị trí trong mùa:

Nhìn qua tưởng khớp từng nhóm với phương Tây: đầu, giữa, cuối. Nhưng phương Đông mở mùa ở Lập Xuân, khi Mặt Trời ở 315 độ, còn phương Tây mở mùa ở Xuân phân, 0 độ. Hai cách đếm lệch nhau 45 độ, tức một tháng rưỡi.

Kết quả: Xuân phân, điểm mà phương Tây gọi là đầu xuân, lại nằm giữa tháng Mão, tháng trọng xuân của phương Đông (bài cung hoàng đạo và con giáp đã nhắc chỗ vênh này). Tính chính xác thì mỗi cung bắt đầu ở một trung khí, nên nửa đầu cung nằm trong tháng chứa trung khí ấy, nửa sau nằm trong tháng kế tiếp:

Ghép theo nửa đầu, nơi cung bắt đầu: Thống lĩnh đứng trên tứ chính, Kiên định trên tứ mộ, Linh hoạt trên tứ sinh. Lệch đúng một bậc so với chữ "đầu, giữa, cuối" của mỗi bên.

Lệch một bậc mà hình ảnh vẫn gặp nhau ở hai chỗ

Điều thú vị là khi ghép đúng như trên, nghĩa của hai bên lại gặp nhau ở hai trong ba cặp:

• Kiên định và tứ mộ. Phương Tây gọi là "vững", giữ. Phương Đông gọi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là "mộ", là kho: nơi khí của mùa được cất lại, cũng thuộc Thổ, hành của sự ổn định. Hai hình ảnh "giữ" gần nhau.
• Linh hoạt và tứ sinh. Phương Tây gọi là chuyển tiếp, thích nghi. Phương Đông đặt Dịch Mã, sao của di chuyển, chỉ ở bốn chi Dần, Thân, Tỵ, Hợi, và đó cũng là bốn chỗ Trường Sinh của các hành. Hai hình ảnh "động, khởi mới" gần nhau.
• Thống lĩnh và tứ chính thì vênh: phương Tây đọc điểm chí phân là khởi đầu, phương Đông đọc là đỉnh của mùa, chỗ khí vượng nhất.

Chúng tôi ghi lại sự gặp nhau này như một quan sát, không như bằng chứng hai hệ có chung gốc. Lý do của mỗi bên khác nhau: phương Tây suy từ chiều ngày dài ngắn, phương Đông suy từ vòng sinh vượng mộ của ngũ hành.

Cùng nhóm thì vuông góc: "thập tự" phương Tây, "hình" phương Đông

Bốn cung cùng một tính chất luôn cách nhau ba cung, tức 90 độ, và hai cặp đối diện nhau 180 độ. Chúng tạo thành một hình chữ thập trên vòng trời. Trong chiêm tinh, 90 độ và 180 độ là hai góc chiếu được coi là căng (bài góc chiếu trong chiêm tinh); nên khi nhiều thiên thể dồn vào các cung cùng tính chất, sách đọc là một thế giằng co.

Phương Đông có một sự trùng hợp hình học tương tự. Bốn chi trong một nhóm cũng đứng thành chữ thập, gồm hai cặp xung (Dần – Thân, Tỵ – Hợi; Tý – Ngọ, Mão – Dậu; Thìn – Tuất, Sửu – Mùi). Và các bộ hình nổi tiếng nằm gọn trong từng nhóm: Dần, Tỵ, Thân là một bộ tam hình trong tứ sinh; Sửu, Tuất, Mùi là một bộ tam hình trong tứ mộ; Tý, Mão tương hình trong tứ chính. Bài hợp, xung, hình, hại có bảng đủ.

Hai hệ, khác gốc, cùng coi các vị trí vuông góc trong một nhóm là chỗ dễ va chạm. Đây là chỗ hình học của vòng mười hai tự nó gợi ra, nên hai bên đến cùng một chỗ là dễ hiểu.

Ở Nam bán cầu thì sao

Ba tính chất được giải bằng mùa Bắc bán cầu: Ptolemy viết ở Alexandria. Ở Úc hay Nam Mỹ, Bạch Dương rơi vào đầu thu chứ không phải đầu xuân. Phần lớn người làm chiêm tinh ở Nam bán cầu vẫn dùng nguyên hệ cung như phương Bắc; một số ít đề xuất đảo các cung theo mùa địa phương, nhưng không thành phổ biến. Điều này cho thấy hệ cung đã tách khỏi lý do mùa ban đầu và tồn tại như một quy ước.

Việt Nam ở Bắc bán cầu, gần xích đạo, mùa không rõ bốn như vùng ôn đới. Lý lẽ "đầu xuân, giữa xuân" vì thế với người Việt cũng là lý lẽ mượn từ khí hậu khác, như chính lịch tiết khí phương Đông vốn đo theo vùng Hoàng Hà.

Sách cổ nói gì

Ptolemy, Tetrabiblos, quyển I, đại ý: các cung chí và phân được gọi như vậy vì khi Mặt Trời ở đó thì thời tiết đổi chiều; các cung tiếp theo gọi là vững vì khi Mặt Trời vào đó thì những gì của mùa đã đứng chắc; các cung sau cùng gọi là hai thân vì nằm giữa hai cung vững, chung phần tính chất của cả hai mùa.

Bình: Câu giải của Ptolemy hoàn toàn bằng khí hậu, không có chữ nào về tính cách người. Lớp tính cách "khởi xướng, bền bỉ, linh hoạt" là lớp đời sau xây lên từ hình ảnh mùa.

Các sách mệnh lý như Uyên Hải Tử Bình, Tam Mệnh Thông Hội, đại ý: mỗi mùa ba tháng chia mạnh, trọng, quý; Dần, Thân, Tỵ, Hợi là nơi trường sinh của các hành, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là nơi mộ khố của các hành.

Bình: Cũng ba bậc, cũng bốn mùa, nhưng gắn với vòng đời của ngũ hành: sinh, vượng, cất. Đặt cạnh Ptolemy thấy hai nền văn minh cùng nhìn năm như ba nhịp lặp bốn lần, chỉ khác điểm khởi.

Đọc cho đúng mức

• Số ngày trong bảng tính bằng hàm kinh độ Mặt Trời của bộ âm lịch trang (độ chính xác cỡ vài phút); ngày vào cung ghi theo giờ Việt Nam.
• Tên Ptolemy dùng ghi theo đại ý qua bản dịch; ba tên Thống lĩnh, Kiên định, Linh hoạt là tên tiếng Việt thông dụng của hệ hiện đại.
• Phép ghép với tứ sinh, tứ chính, tứ mộ là phép so trên cùng vòng kinh độ Mặt Trời; nó không cho phép đổi qua lại ý nghĩa hai hệ.
• Mô tả tính cách theo ba tính chất là lớp diễn giải truyền thống; chưa có nghiên cứu nào cho thấy người sinh cùng nhóm có tính cách giống nhau hơn người khác nhóm.

Việc nên làm

1. Tra cung Mặt Trời của bạn rồi xem nó thuộc tính chất nào, và nửa đầu cung ấy nằm trong tháng chi nào của lịch ta.
2. Nếu có bản đồ sao đầy đủ, đếm xem các thiên thể của bạn dồn vào tính chất nào; đó là cách sách chiêm tinh dùng lớp này, chứ không chỉ cung Mặt Trời.
3. Khi đọc câu "người cung Kiên định cứng đầu", nhớ rằng gốc của chữ "kiên định" là giữa mùa ở Alexandria, không phải một phép đo về con người.

Nguồn tham khảo

• Ptolemy — Tetrabiblos, quyển I: các nhóm cung chí phân, cung vững, cung hai thân (qua bản dịch, đại ý).
• Uyên Hải Tử Bình; Tam Mệnh Thông Hội: mạnh, trọng, quý; tứ sinh, tứ mộ (đại ý).
• Bộ âm lịch aihuyenhoc.com: giờ Mặt Trời vào mười hai cung từ Xuân phân 2027, số ngày mỗi cung (tính bằng hàm kinh độ Mặt Trời của trang).