Góc chiếu trong chiêm tinh: hợp, xung, tam hợp, vuông góc và chuyện "tam hợp" của phương Đông

Góc chiếu là khoảng cách góc giữa hai thiên thể nhìn từ Trái Đất. Chiêm tinh xét năm góc chính: hợp 0°, lục hợp 60°, vuông 90°, tam hợp 120°, xung 180°, mỗi góc cho phép lệch vài độ. Hai góc trùng đúng hình học với địa chi phương Đông: tam hợp 120° là tam hợp Thân Tý Thìn, xung 180° là lục xung. Tam hình địa chi thì ứng với một hình mà chiêm tinh gọi là chữ T.

Năm góc chính và cách chiêm tinh đọc chúng

Vòng hoàng đạo 360° chia cho 1, 2, 3, 4, 6 ra năm góc. Ptolemy giữ bốn góc giữa các cung (xung, tam hợp, vuông, lục hợp) và bàn riêng chuyện hai thiên thể đứng cùng chỗ; đời sau gom thành năm góc chính:

Ptolemy giải thích vì sao chọn các góc ấy bằng tỷ lệ: xung là một nửa vòng, tam hợp một phần ba, vuông một phần tư, lục hợp một phần sáu, tương tự các quãng hoà âm trong âm nhạc Hy Lạp. Năm 1619, Kepler trong Harmonices Mundi đi tiếp theo hướng âm nhạc ấy và thêm các góc phụ như 72°, 135°, 144°. Góc 150°, ngày nay hay gọi là "lệch", cũng là góc phụ thêm về sau. Một bản đồ sao vì vậy có thể liệt kê năm góc hay mười mấy góc, tuỳ người lập.

Góc không cần chính xác tuyệt đối. Mỗi phái cho một khoảng lệch, thường 6 – 10° với Mặt Trời, Mặt Trăng và hẹp hơn với hành tinh khác. Đó là lý do hai phần mềm có thể liệt kê số góc khác nhau cho cùng một bản đồ sao.

Đếm theo cung hay đếm theo độ: một góc, hai đáp số

Chiêm tinh Hy Lạp sớm nhất xét góc theo cung: hai hành tinh ở hai cung cách nhau bốn cung là tam hợp, bất kể độ. Chiêm tinh hiện đại xét theo độ cộng khoảng lệch. Hai cách thường cho cùng kết quả, trừ khi thiên thể nằm sát ranh giới cung.

Ví dụ thật từ bài hợp cung hoàng đạo: Sao Thổ của một người ở 29,6° Bảo Bình, Mặt Trời của người kia ở 4,4° Cự Giải. Tính theo độ, hai điểm cách nhau 124,8°, tức tam hợp lệch 4,8°, nằm trong khoảng cho phép. Tính theo cung, Bảo Bình và Cự Giải cách nhau năm cung, tức 150°, không phải tam hợp. Chiêm tinh hiện đại gọi đây là tam hợp "lệch cung" và nhiều người đọc nó yếu hơn tam hợp thường, vì hai cung không cùng nguyên tố (bài bốn nguyên tố và ngũ hành).

Tử Vi chỉ có cách thứ nhất: mười hai cung là mười hai ô rời, không có độ, nên quan hệ giữa hai ô luôn tính bằng số ô.

Vòng địa chi: bảng đặt cạnh nhau

Mười hai chi xếp quanh vòng tròn cũng cách nhau 30° mỗi chi. Đếm khoảng cách giữa các cặp chi mà sách cổ đặt tên:

Đọc bảng sẽ thấy bốn chuyện.

Tam hợp và lục xung trùng hoàn toàn với góc tam hợp và góc xung. Mọi cặp tam hợp đều cách 120°, mọi cặp xung đều cách 180°, không có ngoại lệ. Ở hai góc này, phương Đông và phương Tây nhìn cùng một hình. Chỉ khác chữ: tam hợp chi gom ba giai đoạn sinh, vượng, mộ của một hành thành một "cục" (Dần Ngọ Tuất là Hỏa cục), còn tam hợp chiêm tinh gom ba cung cùng nguyên tố. Bài tam hợp, tứ hành xung giải thích phần phương Đông.

Tam hình là chữ T của chiêm tinh. Dần – Tỵ – Thân: Dần vuông Tỵ (90°), Tỵ vuông Thân (90°), Dần xung Thân (180°). Sửu – Tuất – Mùi cũng vậy: hai góc vuông và một góc xung. Chiêm tinh có tên riêng cho cấu hình này, "chữ T" (T-square): hai thiên thể xung nhau, cả hai cùng vuông với thiên thể thứ ba, được đọc là cấu hình căng nhất có ba điểm. Hai hệ độc lập cùng coi bộ ba ấy là căng thẳng. Còn tứ hành xung (Dần Thân Tỵ Hợi…) là bốn chi cách nhau 90°, đúng cấu hình mà chiêm tinh gọi là "chữ thập lớn".

Lục hợp và lục hại không có góc cố định. Lục hợp có cặp cách 30°, cặp cách 90°, cặp cách 150°. Lý do: lục hợp không phải quan hệ góc mà là quan hệ soi gương qua một trục, mỗi chi ghép với chi đối xứng với nó. Sách lịch pháp giải thích bằng chỗ Mặt Trời, Mặt Trăng hội nhau mỗi tháng (bài lục hợp, lục hại, tam hình). Chiêm tinh cổ cũng có quan hệ soi gương, gọi là antiscia, nhưng lấy trục hai chí làm gương; nếu quy chi ra cung theo nguyệt tướng thì trục ấy lệch trục của lục hợp một cung.

Góc 60° không có quan hệ chi nào. Lục hợp chiêm tinh (sextile) là góc thuận phổ biến, nhưng hai chi cách hai ô, như Tý với Dần, thì sách địa chi không gọi tên quan hệ nào.

Năm 2027: những góc chiếu lớn trên trời

Góc giữa các hành tinh chậm kéo dài nhiều tháng và được chiêm tinh đọc như "thời tiết chung" của một năm. Chúng tôi tìm các ngày góc chính xác năm 2027 bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine:

Góc Sao Mộc tam hợp Sao Thổ đáng để ý cho người học phương Đông: Sư Tử và Bạch Dương, nếu quy ra chi theo chỗ Mặt Trời đứng (nguyệt tướng), là Ngọ và Tuất, hai chi trong bộ tam hợp Dần Ngọ Tuất. Trên trời có một tam hợp thật giữa hai hành tinh, và trên vòng chi nó rơi đúng vào một bộ tam hợp. Còn năm Đinh Mùi 2027 thì Thái Tuế ở Mùi, nằm ngoài bộ ấy, vì Thái Tuế theo phép đếm năm chứ không theo vị trí Sao Mộc hôm nay.

Sách cổ nói gì

Đại ý, Ptolemy giải thích các cung "nhìn nhau" bằng những phần đều của vòng tròn: xung chia đôi vòng, tam hợp chia ba, vuông chia bốn, lục hợp chia sáu; tam hợp và lục hợp được xếp vào loại hoà hợp, vuông và xung vào loại bất hoà. — Ptolemy, Tetrabiblos, quyển I (qua bản dịch)

Bình: lý lẽ của Ptolemy là hình học và nhạc lý, không phải quan sát rằng góc này gây ra việc kia. Phương Đông cũng giải thích tam hợp bằng lý (sinh, vượng, mộ của một hành), không bằng thống kê.

Đại ý, Kepler coi góc chiếu là phần đáng giữ nhất của chiêm tinh vì nó dựa trên hình học và hoà âm, trong khi ông nghi ngờ nhiều phép truyền thống khác như chia nhà, chủ tinh. — Kepler, Harmonices Mundi (đại ý)

Bình: chính một nhà thiên văn lớn đã nghi ngờ phần còn lại của chiêm tinh mà vẫn giữ góc chiếu, vì ông thấy nó đẹp về toán. Đây là thái độ đáng học: tách phần hình học có thật khỏi phần diễn giải.

Đại ý, Tam Mệnh Thông Hội bàn đủ hợp, xung, hình, hại của địa chi và cách các quan hệ ấy tác động lên tứ trụ, không coi quan hệ nào là tuyệt đối tốt hay xấu.

Bình: phía phương Đông cũng không đọc một quan hệ chi đứng riêng; phải xem nó rơi vào trụ nào, hành nào đang vượng. Tương tự chiêm tinh không đọc một góc tách khỏi cả bản đồ. — Tam Mệnh Thông Hội (đại ý)

Đọc cho đúng mức

Góc giữa hai thiên thể là số đo thiên văn: ngày Sao Mộc tam hợp Sao Thổ năm 2027 ai tính đúng cũng ra như nhau. Việc gọi góc này là "thuận", góc kia là "căng" là diễn giải dựa trên hình học và nhạc lý cổ, chưa có nghiên cứu có đối chứng xác nhận.

Sự trùng nhau giữa tam hợp chi và góc tam hợp, giữa tam hình và chữ T, là trùng nhau về hình học của vòng mười hai: chia một vòng thành mười hai phần thì góc 120°, 90°, 180° tất yếu xuất hiện. Nó cho thấy người xưa ở hai đầu thế giới cùng thấy các hình ấy đẹp hay căng, không chứng minh rằng hai hệ cùng gốc hay cùng đúng.

Việc nên làm

1. Khi xem danh sách góc chiếu của một bản đồ, kiểm khoảng lệch phần mềm đang dùng; khoảng rộng thì danh sách dài.
2. Với góc nằm sát ranh giới cung, xem đó là góc theo độ hay theo cung trước khi đọc.
3. Đừng đếm góc thuận trừ góc căng để chấm điểm một bản đồ; mọi bản đồ đều có cả hai.
4. Khi xem hợp tuổi phương Đông, nhớ rằng tam hợp và lục xung là quan hệ hình học rõ nhất; lục hợp, lục hại là quan hệ soi gương, không phải góc.
5. Muốn thấy tam phương tứ chính của Tử Vi, lập lá số và xem ba cung cách nhau bốn ô quanh cung Mệnh.

Nguồn tham khảo

• Ptolemy — Tetrabiblos, quyển I, phần các cung nhìn nhau (qua bản dịch, đại ý)
• Johannes Kepler — Harmonices Mundi, 1619 (đại ý)
• Vạn Dân Anh — Tam Mệnh Thông Hội, các thiên luận hợp, xung, hình, hại (đại ý)
• Ngày và vị trí các góc chiếu năm 2027 tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine