Cung hoàng đạo và 12 con giáp: hai vòng mười hai khác nhau từ gốc

Cung hoàng đạo và con giáp đều có mười hai, nhưng đếm hai thứ khác nhau. Cung hoàng đạo theo vị trí Mặt Trời trong một năm, đổi khoảng mỗi tháng. Con giáp theo vòng mười hai năm của Thái Tuế, gốc là Sao Mộc, đổi mỗi năm. Vòng phương Đông ứng đúng với cung hoàng đạo không phải con giáp mà là mười hai nguyệt tướng.

Hai vòng, hai nhịp

Đặt hai vòng cạnh nhau, khác biệt đầu tiên là nhịp:

Vì nhịp khác nhau nên hai vòng không có ánh xạ một – một. Trẻ sinh trong năm Đinh Mùi 2027 có đủ mười hai cung hoàng đạo; người cung Bạch Dương thì có đủ mười hai con giáp. Câu hỏi "Bạch Dương là tuổi gì" vì vậy không có đáp án.

Chuyện Sao Mộc và Thái Tuế đã có ở bài Thái Tuế là gì: người xưa đếm năm bằng Sao Mộc (Tuế tinh), rồi vì Sao Mộc đi ngược thứ tự địa chi nên đặt ra một điểm ảo chạy đối xứng với nó. Con giáp năm là tên gọi dân gian của chi mà điểm ảo ấy đóng.

Một ví dụ năm 2027

Lấy ba em bé sinh đầu năm 2027 ở Việt Nam:

Em bé sinh ngày 5/2 cho thấy rõ cái rắc rối: cùng một ngày, dân gian nói tuổi Ngọ vì chưa tới Tết (mùng Một là 6/2/2027), còn người lập tứ trụ nói năm Đinh Mùi vì đã qua Lập Xuân. Cung hoàng đạo thì không dính gì đến cả hai mốc ấy. Ba hệ đổi "năm" ở ba thời điểm khác nhau. Bài Tết 2027 ngày nào có bảng các mốc.

Vòng mười hai của phương Đông thật sự ứng với cung hoàng đạo

Phương Đông có một vòng mười hai đo đúng vị trí Mặt Trời trong năm, chỉ là ít người ngoài giới lịch pháp biết: mười hai thứ, dùng trong Lục Nhâm dưới tên nguyệt tướng. Nguyệt tướng đổi đúng lúc Mặt Trời qua một trung khí, tức đúng lúc Mặt Trời vào một cung hoàng đạo.

Đọc bảng sẽ thấy hai chuyện.

Thứ nhất, nguyệt tướng chạy ngược. Cung hoàng đạo đi Bạch Dương → Kim Ngưu → Song Tử theo chiều Mặt Trời; nguyệt tướng tương ứng đi Tuất → Dậu → Thân, lùi một chi mỗi tháng. Lý do giống hệt chuyện Thái Tuế: địa chi được xếp quanh chân trời theo chiều ngược với chiều Mặt Trời và các hành tinh đi giữa các vì sao.

Thứ hai, mỗi hàng là một cặp lục hợp. Tháng Mão hợp Tuất, tháng Dần hợp Hợi, tháng Tý hợp Sửu… Đây không phải trùng hợp. Sách lịch pháp giải thích lục hợp đúng bằng hiện tượng này: tháng Giêng kiến Dần thì Mặt Trời và Mặt Trăng hội nhau ở Hợi, nên Dần với Hợi là một cặp hợp. Nói theo ngôn ngữ ngày nay: chi của tháng (nguyệt kiến) và chi của chỗ Mặt Trời đứng (nguyệt tướng) luôn đi thành cặp, và mười hai cặp ấy là bảng lục hợp mà người xem tuổi vẫn dùng.

Vậy nếu phải chọn "cung hoàng đạo phương Đông", câu trả lời chính xác nhất là nguyệt tướng. Người sinh khi Mặt Trời ở Bạch Dương thì Mặt Trời đóng ở thứ Giáng Lâu, chi Tuất.

Các bảng "con giáp tương ứng cung hoàng đạo" trên mạng

Trên mạng có nhiều bảng ghép, kiểu "Tý ứng với Nhân Mã" hay "Sửu ứng với Ma Kết". Nhìn kỹ, các bảng ấy không ghép theo năm sinh mà theo tháng: tháng Tý trong lịch tiết khí chạy từ Đại tuyết đến Tiểu hàn, tức nửa sau Nhân Mã và nửa đầu Ma Kết. Vì mỗi tháng chi vắt qua hai cung, các bảng ghép lệch nhau nửa tháng, nên bạn sẽ thấy trang này ghép Tý với Nhân Mã, trang kia ghép Tý với Ma Kết.

Cách ghép ấy có một hạt nhân đúng: tháng chi cũng là một vòng theo Mặt Trời, giống cung hoàng đạo, chỉ lệch 15 độ (tháng chi đổi ở tiết, cung hoàng đạo đổi ở trung khí). Nhưng gọi tháng chi là "con giáp" thì dễ làm người đọc tưởng đang nói về tuổi.

Còn các bài "Bạch Dương tuổi Tý", "Song Ngư tuổi Mùi"… ghép 12 × 12 = 144 tổ hợp thì không có trong sách chiêm tinh phương Tây lẫn sách lý số phương Đông. Đó là thể loại mới của mạng, ghép hai mô tả có sẵn lại với nhau.

Giống nhau ở hình, khác nhau ở cách dùng

Hai vòng mười hai giống nhau về hình học, nên vài quy tắc nhìn qua thấy giống:

• Tam hợp và nguyên tố. Ba chi tam hợp (Thân Tý Thìn, Dần Ngọ Tuất…) cách nhau bốn ô, tức 120°. Ba cung cùng nguyên tố (Bạch Dương, Sư Tử, Nhân Mã…) cũng cách nhau 120°. Hình học trùng, nhưng nghĩa khác: tam hợp phương Đông gom ba giai đoạn sinh – vượng – mộ của một hành; nguyên tố phương Tây gom ba cung cùng một chất.
• Xung và đối cung. Lục xung (Tý – Ngọ, Sửu – Mùi…) là hai chi đối diện, 180°. Chiêm tinh cũng coi hai cung đối diện là một cặp căng.
• Chia bốn mùa. Đây là chỗ hai bên vênh nhau thú vị nhất. Bốn cung Thống lĩnh (Bạch Dương, Cự Giải, Thiên Bình, Ma Kết) bắt đầu ở hai phân, hai chí, và phương Tây gọi đó là đầu mùa. Lịch ta lại mở mùa ở Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu, Lập Đông, nên hai phân, hai chí rơi vào giữa mùa, trong bốn tháng tứ chính Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Cùng một điểm trên trời, một bên gọi là khởi, một bên gọi là chính giữa. Bài ba tính chất cung hoàng đạo đi kỹ chuyện này.

Cách dùng thì khác hẳn. Con giáp năm dùng để xem hợp tuổi, xem năm tuổi, tính tam tai, Thái Tuế; ý nghĩa của nó nằm trong quan hệ với năm đang xem. Cung hoàng đạo là một nét trong bản đồ sao, ý nghĩa nằm trong quan hệ với các thiên thể khác lúc sinh.

Sách cổ nói gì

Đại ý, Thiên Quan Thư mô tả năm đầu chu kỳ: Tuế Âm đi bên trái, đóng ở Dần; Tuế tinh đi bên phải, ở Sửu; và cứ thế mỗi năm hai bên dời một chi theo hai chiều ngược nhau. — Tư Mã Thiên, Sử Ký, Thiên Quan Thư

Bình: đây là gốc của vòng con giáp năm. Điều đáng chú ý là người xưa ý thức rõ có hai thứ: vật thật (Sao Mộc) và cái bóng đếm năm (Tuế Âm, về sau gọi là Thái Tuế). Con giáp đi theo cái bóng, không theo vật thật, giống như Tử Vi đặt sao bằng phép đếm.

Đại ý, Hiệp Kỷ Biện Phương Thư giải lục hợp bằng chỗ hội của Mặt Trời và Mặt Trăng mỗi tháng: tháng kiến Dần thì nhật nguyệt hội ở Hợi, tháng kiến Mão thì hội ở Tuất, lần lượt như vậy. — Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, phần lục hợp

Bình: câu này cho thấy lục hợp, thứ người ta tưởng là quy tắc "hợp tuổi" thuần tuý, thật ra có gốc thiên văn: nó nối tháng trong lịch với chỗ Mặt Trời đứng giữa các vì sao, tức với chính vòng mà phương Tây gọi là cung hoàng đạo.

Đọc cho đúng mức

Hai vòng khác gốc không có nghĩa bên nào đúng hơn. Cả hai đều là cách chia thời gian thành mười hai phần, rồi gán tính cách cho từng phần; phần gán tính cách ở cả hai bên đều chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu có đối chứng.

Vài điểm nên giữ khi đọc:

• Nguyệt tướng trong Lục Nhâm đổi theo trung khí, nhưng các bảng mười hai thứ cổ còn gắn với các tú, tức với sao, nên ranh giới cổ và ranh giới cung hoàng đạo hiện nay không trùng từng độ.
• Lục hợp có gốc thiên văn, nhưng dùng nó để kết luận hai người hợp hay không là một bước diễn giải khác, không suy ra được từ thiên văn.
• Các bảng ghép con giáp với cung hoàng đạo theo năm sinh là sản phẩm mới, đọc cho vui.

Việc nên làm

1. Khi gặp câu "tuổi Tý cung gì", nhớ rằng hai thứ độc lập: tra cung theo ngày sinh dương lịch, tra con giáp theo năm âm lịch.
2. Người sinh tháng Một, tháng Hai dương lịch kiểm hai mốc: đã qua Tết chưa (con giáp dân gian), đã qua Lập Xuân chưa (năm trong Bát Tự).
3. Nếu muốn một vòng phương Đông "theo Mặt Trời" để so với cung hoàng đạo, xem tháng chi trong tứ trụ của mình, hoặc tra nguyệt tướng theo bảng trên.
4. Muốn xem hợp tuổi nghiêm túc, đọc tam hợp, tứ hành xung để biết quy tắc nào nặng, quy tắc nào nhẹ, thay vì ghép bảng cung với tuổi.

🀄Lá số Bát Tự (Tứ Trụ)
Bốn trụ năm tháng ngày giờ theo tiết khí, Thập Thần, ngũ hành vượng suy.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tư Mã Thiên — Sử Ký, Thiên Quan Thư, đoạn Tuế tinh và Tuế Âm (đại ý)
• Hiệp Kỷ Biện Phương Thư — phần lục hợp (đại ý)
• Đại Lục Nhâm — bảng nguyệt tướng theo trung khí (đại ý)
• Giờ Lập Xuân, giờ vào cung năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com và thư viện Astronomy Engine