Cá trong bể chết có điềm gì: lời truyền 'cá chết thay chủ' và chuyện chất lượng nước

Cá trong bể chết không phải điềm báo theo bất kỳ sách phong thủy nào; "cá chết thay chủ" là lời truyền dân gian. Nguyên nhân hay gặp nhất đo được bằng bộ thử nước: bể mới chưa có vi sinh nên amoniac tăng vọt, nước máy còn clo, nuôi quá dày, cho ăn thừa, hoặc nước nóng và thiếu oxy trong mùa hè.

"Cá chết thay chủ" từ đâu ra

Câu này truyền miệng, cùng họ với "chó chết thay chủ", "vỡ gương thay người": khi một con vật hay một đồ vật trong nhà hỏng mất, người ta tìm cho mất mát ấy một ý nghĩa dễ chịu hơn, rằng nó đã "gánh" giúp mình một điều không may.

Chúng tôi không tìm thấy ý này trong các sách phong thủy nhà ở hay được dẫn (Bát Trạch Minh Kính, Dương Trạch Tam Yếu, Thẩm Thị Huyền Không Học), cũng không thấy trong các sách đời Minh có bàn chuyện nuôi cá cảnh. Các sách ấy nói về nước, về chỗ đặt, về cách chăm; không sách nào dạy đọc điềm từ cái chết của cá.

Lời truyền này có một mặt tốt: nó làm người mất cá bớt buồn. Nhưng nó có một mặt hại: người ta yên tâm "cá đã gánh rồi", thả ngay mẻ cá mới vào đúng bể nước đó, và mẻ sau chết tiếp. Lần thứ hai thì lời truyền quay sang chiều ngược lại, thành nỗi lo "nhà có chuyện gì". Cả hai lần, nguyên nhân thật vẫn nằm nguyên trong nước.

Cũng có một hiệu ứng trí nhớ quen thuộc: người ta nhớ rất rõ lần cá chết trùng với một chuyện không vui, và quên hết những lần cá chết mà chẳng có chuyện gì xảy ra. Ghi lại ngày cá chết cùng các số đo nước là cách nhanh nhất để thấy quy luật thật.

Nguyên nhân số một: bể mới chưa "chín"

Cá thải ra amoniac qua mang và phân; thức ăn thừa thối rữa cũng sinh amoniac. Amoniac độc với cá ngay ở nồng độ thấp. Trong một bể đã ổn định, có hai nhóm vi khuẩn sống bám ở vật liệu lọc, sỏi, cây thủy sinh: nhóm thứ nhất đổi amoniac thành nitrit (vẫn độc), nhóm thứ hai đổi nitrit thành nitrat (ít độc hơn nhiều, được loại bỏ khi thay nước). Đó là chu trình nitơ.

Bể mới chưa có hai nhóm vi khuẩn này. Diễn biến thường gặp:

Người nuôi cá gọi đây là "hội chứng bể mới". Phần lớn những vụ "mới mua bể phong thủy về, một tuần chết hết" rơi đúng vào đây. Amoniac còn độc hơn khi nước ấm và pH cao, nên mùa hè ở miền Nam, miền Bắc đều làm tình trạng nặng thêm.

Cách tránh: chạy lọc trước khi thả cá, thả ít cá trước rồi tăng dần trong vài tuần, có thể bổ sung vi sinh bán sẵn, và đo amoniac, nitrit bằng bộ thử nhỏ.

Nguyên nhân số hai: clo trong nước máy

Nước máy đô thị Việt Nam được khử trùng bằng clo để an toàn cho người uống. Lượng clo ấy làm tổn thương mang cá. Thói quen đổ thẳng nước máy vào bể khi thay nước là nguyên nhân rất hay gặp của cá chết sau mỗi lần "dọn bể cho sạch".

• Để nước trong xô, chậu thoáng miệng từ 24 – 48 giờ, có sục khí thì nhanh hơn, cho clo bay bớt.
• Hoặc dùng thuốc khử clo bán ở tiệm cá, theo đúng liều trên nhãn. Nếu nơi bạn ở dùng hợp chất clo khó bay hơi để khử trùng, cách để qua đêm sẽ không đủ, phải dùng thuốc khử.
• Mỗi lần chỉ thay khoảng 20 – 30% nước. Thay toàn bộ nước và rửa sạch lọc bằng nước máy là xóa sạch vi sinh, đưa bể quay về tình trạng bể mới.

Nguyên nhân số ba: nuôi dày, cho ăn thừa

Bể cá phong thủy hay bị thả theo con số đẹp (6 con, 9 con) thay vì theo lít nước. Cá vàng ba đuôi là loài thải nhiều; một con trưởng thành cần vài chục lít nước. Bể 60 cm mà thả 9 con thì lọc không kịp xử lý amoniac. Bài nuôi cá phong thủy bao nhiêu con có bảng dung tích tối thiểu cho từng loại cá.

Cho ăn thừa là người anh em của nuôi dày. Lượng cho ăn mỗi lần nên là lượng cá ăn hết trong 2 – 3 phút; thức ăn còn chìm đáy sau đó là đang thối dần thành amoniac.

Nguyên nhân số bốn: nóng và thiếu oxy

Bể đặt cạnh cửa kính nắng chiều, hay trên kệ gần bếp, mùa hè có thể lên trên 32°C. Nước càng nóng thì càng giữ được ít oxy, trong khi cá lại cần nhiều oxy hơn. Cá vàng vốn ưa nước mát hơn cá nhiệt đới, nên chịu nóng kém. Mất điện vài giờ làm máy sục, máy lọc ngừng giữa trưa hè là lúc cá chết hàng loạt.

Chuyện chỗ đặt bể cũng vì thế không chỉ là chuyện phương hướng: bể cần chỗ tránh nắng trực tiếp, xa bếp, gần ổ điện ổn định. Bài đặt bể cá ở đâu bàn cả phần phong thủy lẫn phần điều kiện thật này.

Đọc dấu hiệu: cá đang nói gì

Sách cổ nói gì

Trường Vật Chí của Văn Chấn Hanh, sách đời Minh bàn về nơi ở và đồ dùng của giới văn nhân, có hẳn một quyển về chim và cá (quyển Cầm Ngư). Đại ý, sách bàn cách nuôi cá vàng trong chậu, trong ang, coi trọng nước trong và cách thưởng ngoạn. — Trường Vật Chí, quyển Cầm Ngư

Chu Sa Ngư Phổ của Trương Khiêm Đức, cũng đời Minh, là một trong những sách sớm nhất chuyên về cá vàng: chọn cá, nuôi cá, giữ nước. — Chu Sa Ngư Phổ, đại ý

Bình: người xưa nuôi cá vàng như một thú chơi đòi hỏi tay nghề, và những sách viết về nó đều xoay quanh nước và cách chăm. Chúng tôi không thấy ở đây, hay trong các sách phong thủy nhà ở, ý nào coi cá chết là điềm báo cho chủ nhà. Nếu có một "lời sách" đáng mượn, đó là sự coi trọng nước sạch: cá chết là dấu hiệu nước đang có vấn đề, không phải dấu hiệu về số phận người nuôi.

Đọc cho đúng mức

• Không có điềm nào để giải. Cá chết không báo trước chuyện gì cho gia đình; nó báo về nước, về lọc, về cách chăm.
• Lời truyền có thể giữ như một câu an ủi, miễn là không thay cho việc tìm nguyên nhân.
• Quan niệm "cá đen hút xui" (nuôi tám con vàng một con đen) cũng thuộc loại lời truyền tương tự; chuyện này có bài riêng: tám cá vàng một cá đen.
• Cây chết trong nhà cũng hay bị đọc thành điềm; cách nhìn giống hệt ở bài cây chết trong nhà.

Việc nên làm

• Vớt cá chết ra ngay; xác cá phân hủy trong bể làm amoniac tăng thêm.
• Đo amoniac, nitrit, pH, nhiệt độ bằng bộ thử nhỏ; ghi lại ngày và số đo.
• Thay 20 – 30% nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với nước cũ; không thay hết, không rửa lọc bằng nước máy.
• Giảm cho ăn còn một nửa trong vài ngày, kiểm máy lọc và máy sục.
• Chưa thả cá mới cho tới khi số đo amoniac và nitrit về gần không; cá mới mua nên cách ly khoảng hai tuần.
• Xem lại số cá so với lít nước; bớt cá nếu bể đang quá dày.

Nguồn tham khảo

• Trường Vật Chí, Văn Chấn Hanh, đời Minh — quyển Cầm Ngư, đại ý.
• Chu Sa Ngư Phổ, Trương Khiêm Đức, đời Minh — sách chuyên về cá vàng, đại ý.
• Kiến thức nuôi cá cảnh phổ thông về chu trình nitơ, khử clo nước máy, mật độ nuôi và cách ly cá mới.