Bàn thờ dưới gầm cầu thang, dưới xà ngang: hai chỗ thầy nào cũng can, và cách làm khi nhà ống hết chỗ

Gầm cầu thang và chỗ ngay dưới xà ngang là hai vị trí gần như mọi thầy đều can đặt bàn thờ. Theo tục Việt, người đi lại trên đầu chỗ thờ là bất kính, xà ngang "đè" lên bàn thờ là thế bị ép. Về thực tế, trần dốc thấp làm khói hương đọng và ám đen mặt dưới thang, tàn và bụi rơi từ trên xuống. Nhà ống hết chỗ thì có phương án khác, kể ở cuối bài.

Vì sao nhà ống hay rơi vào chuyện này

Nhà ống ngang 3,5 – 5 m, sâu 15 – 20 m, cầu thang thường chạy dọc một bên tường ở giữa nhà. Gầm cầu thang tầng trệt là khoảng trống "thừa" duy nhất mà không ai dùng — thợ hay gợi ý biến nó thành chỗ thờ cho gọn, nhất là khi tầng trên cùng đã làm phòng ngủ hoặc cho thuê. Cửa hàng mặt phố thì đặt bàn thờ Thần Tài dưới gầm thang vì đó là góc khuất gần cửa.

Xà ngang thì gặp ở mọi kiểu nhà: dầm bê tông chạy ngang trần, nhô xuống 20 – 40 cm, đúng chỗ người ta định kê bàn thờ. Nhà cải tạo, đập tường cũ để thông phòng, thường để lại một dầm lộ ngay giữa trần.

Lý do theo tục: người đi trên đầu, xà đè lên chỗ thờ

Gầm cầu thang. Cầu thang là lối đi của cả nhà, người lên xuống cả ngày, trẻ con chạy nhảy. Bàn thờ ở dưới thì người trong nhà mỗi lần lên xuống đều "bước qua đầu" tổ tiên. Với cách nghĩ của người Việt về thứ bậc trên – dưới, đó là điều khó chấp nhận.

Gốc của cách nghĩ này nằm ở tinh thần sách lễ chứ không ở câu chữ nào nói thẳng về cầu thang. Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng, đại ý dạy người làm con không ở chỗ tôn quý của căn phòng, không ngồi giữa chiếu, không đi giữa lối, không đứng giữa cửa — tức là người dưới không chiếm chỗ của người trên. Thiên Khúc Lễ hạ, đại ý, nói người quân tử dựng nhà thì lo chỗ thờ tổ tiên trước, chuồng trại kho tàng sau, chỗ ở sau cùng. Đặt bàn thờ vào gầm thang — chỗ còn thừa sau khi đã xếp xong mọi thứ — là làm ngược thứ tự ấy. Nhà ống không có cầu thang trong thời Lễ Ký; tục kiêng gầm thang là người sau suy ra từ tinh thần đó.

Xà ngang. Các thầy phong thủy người Hoa đời nay gọi là "hoành lương áp đỉnh" — dầm ngang đè lên đầu — và kiêng cho cả giường ngủ, bàn làm việc, bếp nấu, bàn thờ. Trong các cổ thư dương trạch quen thuộc như Dương Trạch Tam Yếu, chúng tôi chưa thấy câu riêng nói về xà trên bàn thờ; sách bàn cửa, phòng chủ, bếp và hình thế nhà, không bàn đến từng cây dầm. Kiêng xà là lớp tục và kinh nghiệm của thầy về sau, phần lớn dựa trên cảm giác bị đè nén khi ngồi dưới một khối nặng nhô ra.

Lý do thực tế: trần dốc, khói đọng, tàn rơi

Gác chuyện tục lại, gầm cầu thang vẫn là chỗ khó cho một bàn thờ vì mấy điều nhìn thấy được:

• Khói không thoát. Khói hương bốc lên gặp mặt dưới bản thang nghiêng, trườn theo mặt nghiêng rồi đọng ở góc cao nhất. Vài tháng là mặt dưới thang loang một vệt xám, sơn lại cũng ám lại.
• Trần thấp, nóng gần bát hương. Chỗ gầm thang thấp nhất có khi chỉ cách mặt bàn thờ vài chục xăng-ti-mét. Thang gỗ, thang ốp gỗ mặt dưới mà cách đầu chân hương quá gần là chuyện lửa.
• Bụi, nước rơi xuống. Thang xương cá, thang bậc hở có khe giữa các bậc: bụi giày dép, nước lau sàn, đồ trẻ con đánh rơi đều có thể lọt xuống bàn thờ.
• Tiếng động và rung. Người chạy trên thang, đặc biệt thang sắt, tạo tiếng vang ngay trên đầu người đang thắp hương.
• Tối và khó lau. Đứng thẳng lưng trước bàn thờ dưới gầm thang nhiều khi không được; lau dọn phía sau bàn phải cúi gập.

Tính nhanh: gầm thang cao bao nhiêu ở chỗ nào

Lấy một ví dụ thường gặp: tầng cao 3,4 m, thang một vế 20 bậc, mỗi bậc cao 17 cm, mặt bậc rộng 25 cm, bản thang dày khoảng 15 cm. Độ dốc là 17/25 = 0,68. Đứng cách chân thang một khoảng x mét thì khoảng trống dưới bản thang xấp xỉ:

• Cách chân thang 2 m: gầm cao chừng 1,2 m — vừa ngang mặt một bàn thờ tiêu chuẩn.
• Cách chân thang 3,2 m: gầm cao chừng 2 m.
• Cuối vế thang, chừng 4,75 m: gầm cao chừng 3,1 m.

Một bàn thờ đứng cao 127 cm, cộng bát hương, di ảnh, chân hương và khoảng trống cho khói, cần chừng 2,1 m chiều cao thông thoáng phía trên sàn. Trong ví dụ này, chỉ đoạn cuối vế thang dài chừng 1,4 – 1,5 m (từ khoảng 3,3 m tính từ chân thang trở vào) là đủ cao. Phần còn lại của gầm thang thật ra không đặt nổi một bàn thờ đúng nghĩa — người ta phải hạ bàn xuống thấp hoặc chen vào góc dốc, càng làm khói đọng.

Thang hai vế có chiếu nghỉ thì gầm vế dưới ngắn hơn, càng ít chỗ cao.

Bàn thờ Thần Tài dưới gầm thang: chuyện riêng

Bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa theo tục người Hoa vốn đặt sát đất, gần cửa; nhiều cửa hàng chọn gầm thang vì vị trí này thấp, khuất, gần cửa ra vào. Tục với Thần Tài vì vậy khoan dung hơn với gia tiên — vị thần đất thờ sát đất, chuyện "người đi trên đầu" ít được xét. Nhưng các vấn đề thực tế vẫn y nguyên: khói đọng, tàn rơi, bụi từ thang. Thần Tài đặt gầm thang thì chọn đoạn gầm cao nhất, xa bậc thấp, và có đèn thay hương ngày thường. Cách đặt Thần Tài ở bài bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa.

Xà ngang: ba cách xử lý từ nhẹ đến nặng

Trần thạch cao là cách hay gặp nhất và cũng có lý do thực tế: góc giữa dầm và trần là chỗ khói, muội, mạng nhện đọng nhiều nhất. Đóng phẳng thì dễ lau, dễ sơn lại.

Nhà ống không còn chỗ: các phương án thay gầm thang

1. Tầng trên cùng hoặc tầng tum. Đây là chỗ nếp nhà phố hay chọn, vì không ai đi lại phía trên. Tầng thượng mà phần lớn là sân phơi thì phòng thờ nhỏ 2,5 × 3 m cũng đủ; chuyện sân phơi cạnh phòng thờ có ở bài bàn thờ tầng trên cùng nhà phố. Bố trí tầng nào ở, tầng nào thờ cho nhà 4 – 5 tầng ở bài nhà phố 5 tầng.

2. Bàn thờ treo trên một bức tường đặc của phòng khách. Không cần phòng riêng, chỉ cần một mảng tường đặc dài 1,3 – 1,8 m, phía trên không có người đi lại. Cỡ và độ cao treo ở bài bàn thờ treo tường.

3. Tủ thờ có cánh ở phòng khách hoặc phòng sinh hoạt chung, khi không có tường đủ dài.

4. Đặt dưới gầm thang mà buộc phải làm. Có nhà không còn chỗ nào khác thật. Khi đó làm cho đúng mức:

• Chọn đoạn gầm cao nhất, cuối vế thang, nơi đủ 2,1 m trở lên.
• Đóng trần phẳng dưới bản thang ở đoạn đó, để bàn thờ có trần ngang, khói không trườn theo mặt dốc.
• Bịt khe giữa các bậc nếu là thang bậc hở.
• Ngày thường dùng đèn điện, chỉ thắp hương vào rằm, mùng một; mở cửa cho khói thoát.

Gầm thang thì dùng vào việc gì? Phương án hợp lý hơn bàn thờ: tủ giày, kho đồ, chỗ để máy giặt, chậu cây, hoặc một nhà vệ sinh nhỏ nếu đủ cao. Mỗi cách có cái lợi và điều cần xét riêng, đã có bài: nhà vệ sinh dưới gầm cầu thang, bếp dưới gầm cầu thang.

Đọc cho đúng mức

Không có câu sách cổ nào nói bàn thờ dưới gầm thang hay dưới xà sẽ gây ra điều gì cho gia đình. Kiêng gầm thang là tục Việt suy từ tinh thần "chỗ thờ phải ở chỗ tôn, không ai ở trên"; kiêng xà là lớp tục và kinh nghiệm của các thầy đời sau. Những lời như "bàn thờ gầm thang thì con cháu lận đận", "xà đè thì gia chủ bị áp lực" là truyền miệng, không có nguồn.

Điều có thật và đáng làm theo là các lý do thực tế: khói đọng, ám, tàn rơi, trần thấp, khó lau. Một bàn thờ đặt dưới gầm thang nhiều năm, gia đình đã quen và giữ gìn sạch sẽ, thì không có lý do để hoảng hốt đập phá; khi nào sửa nhà thì tính dời lên chỗ hợp hơn.

Việc nên làm

• Bàn thờ gia tiên: ưu tiên tầng trên cùng, tầng tum, hoặc bức tường đặc phía trên không có lối đi.
• Đang định đặt dưới gầm thang: đo chiều cao gầm ở từng đoạn, chỉ dùng đoạn cao từ 2,1 m trở lên.
• Gầm thang dùng làm kho, tủ giày, chỗ để máy giặt hợp lý hơn làm chỗ thờ.
• Có dầm ngang phía trên: thử dời bàn thờ dọc tường 30 – 60 cm; không dời được thì đóng trần phẳng che dầm.
• Bàn thờ Thần Tài dưới gầm thang: chọn đoạn gầm cao nhất, có đèn thay hương ngày thường.
• Định sửa nhà: xếp phòng thờ ngay từ bản vẽ, đừng để nó thành chỗ "còn thừa".

Nguồn tham khảo

• Lễ Ký, thiên Khúc Lễ thượng (người làm con không chiếm chỗ của người trên) và thiên Khúc Lễ hạ (dựng nhà lo chỗ thờ trước) — đại ý.
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu — cửa, phòng chủ, bếp và hình thế nhà (đại ý); sách không bàn riêng xà trên bàn thờ.