Bàn thờ nhìn thẳng ra cửa chính: tục 'trông ra' của nhà Việt và quan niệm 'xung' của thầy Hoa

Bàn thờ nhìn thẳng ra cửa chính là nếp chuẩn của nhà truyền thống Việt: nhà ba gian, năm gian đặt bàn thờ ở gian giữa, trông qua cửa giữa ra sân. Quan niệm coi thế ấy là "xung" đến từ các thầy phong thủy Hoa đời sau, nghĩ cho nhà phố cửa sát đường. Cả hai có lý: nhà Việt xưa có sân và bình phong làm lớp đệm; nhà phố ngày nay thì không — chỗ thiếu ấy mới là thứ cần xử lý.

Nhà ba gian: bàn thờ trông ra là chuẩn

Căn nhà gỗ ba gian hai chái ở đồng bằng Bắc Bộ là mẫu nhà ở của người Việt suốt nhiều thế kỷ. Bố cục của nó gần như cố định:

• Gian giữa đặt bàn thờ gia tiên, sát vách hậu, quay mặt ra cửa giữa.
• Hai gian bên là chỗ tiếp khách, chỗ ngủ của chủ nhà; chái là buồng phụ nữ, kho.
• Cửa giữa thường là cửa bức bàn, ngày thường khép, mở toang dịp lễ tết, giỗ chạp.
• Trước nhà là sân gạch, rồi đến cổng, ngõ, xa hơn là ao, ruộng.

Bàn thờ ở gian giữa nhìn thẳng qua cửa giữa, qua sân, ra ngõ. Nhìn rộng hơn, đình làng cũng vậy: thần vị đặt ở hậu cung, trục thẳng ra cửa đình, ra sân đình, ra hồ bán nguyệt trước đình. Chùa cũng vậy: Phật điện trục thẳng ra tam quan. Trục thẳng từ chỗ thờ ra cửa là ngữ pháp của kiến trúc thờ tự Việt, không phải một lỗi.

Lý do nếp này đứng vững có ba tầng:

1. Chỗ tôn quay mặt về chỗ sáng. Gốc quy ước "nam diện" — chỗ tôn quay mặt ra phía sáng, phía rộng (câu Chu Dịch dẫn ở mục sách cổ).
2. Tổ tiên trông con cháu. Bàn thờ nhìn ra sân, ra ngõ, nơi con cháu đi về — ý này người Việt nói rất tự nhiên: "ông bà trông ra".
3. Minh đường rộng. Phía trước bàn thờ là sân, ao, ruộng — khoảng trống để khí tụ, theo đúng ý "minh đường" của sách loan đầu. Xem bài minh đường.

Quan niệm "xung": từ đâu ra

Các sách phong thủy phổ thông viết ở Hồng Kông, Đài Loan, Singapore từ giữa thế kỷ 20 hay dặn: bàn thờ không được nhìn thẳng ra cửa chính, gọi là "trực xung", "môn xung". Gốc lý của lời dặn này là ý khí gặp gió thì tán trong sách loan đầu: cửa mở thẳng vào bàn thờ thì gió, người, tiếng ồn từ ngoài lùa thẳng vào chỗ cần yên nhất.

Hoàn cảnh sinh ra lời dặn ấy cũng cần nói rõ: nhà ở của các thầy viết những sách đó phần lớn là căn hộ chật, tiệm mặt phố, cửa mở ra hành lang hoặc vỉa hè, không có sân, không có cổng. Ở đó, bàn thờ nhìn thẳng ra cửa nghĩa là nhìn thẳng ra hành lang người qua lại, hoặc ra đường xe chạy — không còn là nhìn ra sân nhà mình.

Còn một ngoại lệ thú vị: chính người Hoa lại đặt bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài sát đất, quay mặt thẳng ra cửa — vì vị thần ấy giữ cửa, đón khách. Vậy "xung" không phải là luật tuyệt đối ngay trong phong thủy Hoa; nó tùy vị được thờ và tùy căn nhà.

Chỗ khác nhau thật: nhà xưa có lớp đệm

Đặt hai nếp cạnh nhau sẽ thấy chúng không thật sự cãi nhau. Nhà ba gian xưa cũng không để khí lùa thẳng: nó có một chuỗi lớp đệm mà nhà phố bây giờ mất hết.

Như vậy lời dặn "đừng để bàn thờ nhìn thẳng ra cửa" của thầy Hoa, đặt vào nhà ống mặt phố, thật ra chỉ đòi lại cái mà nhà Việt xưa vốn có: một lớp ngăn giữa chỗ thờ và đường.

Nhà phố: khi nào giữ, khi nào thêm lớp đệm

Giữ nguyên bàn thờ nhìn ra cửa khi:

• Bàn thờ ở tầng trên cùng, "cửa" mà nó nhìn ra là cửa phòng thờ hoặc ban công — không phải cửa ra đường.
• Nhà có sân trước, cổng, cửa chính lùi vào trong.
• Gia đình theo nếp miền Nam đặt bàn thờ ở phòng khách nhìn ra cửa, cửa ngày thường đóng kính.

Thêm lớp đệm khi bàn thờ ở tầng trệt, nhìn thẳng ra cửa cuốn sát vỉa hè:

• Vách lửng hoặc bình phong cách cửa chính khoảng 1,2 – 1,5 m, đủ chỗ dắt xe vòng qua. Bình phong không cần kín hẳn; vách gỗ song, kính mờ đều được. Chi tiết ở bài vách ngăn trước cửa chính.
• Lùi bàn thờ vào sâu, đặt sau một vách ngăn ở phần giữa nhà, tạo một "gian thờ" nhỏ.
• Rèm hoặc cửa kính mờ cho cửa chính, để cửa cuốn mở cả ngày mà bàn thờ không phơi ra đường.
• Đưa bàn thờ lên tầng trên nếu tầng trệt là chỗ buôn bán, để xe.

Kích thước bình phong theo thước Lỗ Ban, tính bằng thước Lỗ Ban của site:

Bình phong là khối đặc nên thợ thường đo bằng thước 42,9; khoảng lọt lòng hai bên bình phong (lối đi) mới đo bằng thước 52,2.

Căn hộ chung cư: cửa ra hành lang

Căn hộ đặt bàn thờ ở phòng khách nhìn thẳng ra cửa căn là chuyện thường. Cửa căn mở ra hành lang chung, người lạ qua lại, cửa thang máy có khi đối diện. Đây là trường hợp lời dặn "xung" có lý nhất: một tấm vách ngăn huyền quan ngay sau cửa — kệ giày cao, vách gỗ song — vừa che bàn thờ, vừa có chỗ thay giày. Xem bài huyền quan là gì.

Sách cổ nói gì

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước thì dừng. — Táng Thư, tương truyền của Quách Phác

Bình: câu gốc của phong thủy loan đầu, nói về đất mộ và thế đất. Người đời sau mượn ý "gió làm tán khí" để giải chuyện cửa thẳng vào bàn thờ. Mượn vậy có lý, nhưng nhớ rằng Táng Thư bàn thế đất, không bàn bàn thờ.

Bậc thánh nhân quay mặt về Nam mà nghe việc thiên hạ, hướng về chỗ sáng mà trị. — Chu Dịch, Thuyết Quái truyện

Bình: gốc của việc chỗ tôn quay mặt ra phía sáng, phía rộng — chính là bàn thờ gian giữa trông ra cửa, ra sân.

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong, đại ý, coi cửa là "miệng" của căn nhà, nơi khí vào; sách xét cửa theo phương du niên, không có mục cấm bàn thờ nhìn ra cửa.

Đọc cho đúng mức

Không có sách cổ nào cấm bàn thờ nhìn thẳng ra cửa. Lời dặn "xung" là lời khuyên thực hành của một số thầy đời sau, sinh ra trong hoàn cảnh nhà phố chật — có lý ở hoàn cảnh ấy. Nếp "trông ra" của nhà Việt có lý ở hoàn cảnh nhà có sân. Nhà bạn giống hoàn cảnh nào thì nghe lời khuyên ấy.

Hướng bàn thờ theo Bát Trạch, theo hướng nhà là một câu hỏi khác — xem bài hướng bàn thờ. Bài này chỉ bàn chuyện bàn thờ có nhìn thẳng qua cửa hay không.

Việc nên làm

• Xác định "cửa" mà bàn thờ nhìn ra là cửa gì: cửa phòng thờ, ban công, hay cửa ra đường.
• Nhìn ra đường, tầng trệt: thêm vách lửng hoặc bình phong cách cửa 1,2 – 1,5 m, hoặc lùi bàn thờ vào sau một vách ngăn.
• Căn hộ nhìn thẳng ra cửa căn: làm vách huyền quan, kệ giày cao.
• Nhà có sân, cửa chính lùi trong: giữ nguyên, không cần sửa.
• Đặt đóng bình phong: chọn cỡ đỏ như cao 210 cm, rộng 108 hoặc 127 cm.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, tương truyền của Quách Phác — câu "Khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện — câu "Thánh nhân nam diện nhi thính thiên hạ, hướng minh nhi trị".
• Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu, phần cửa (đại ý).
• Số đo bình phong tính bằng mã Lỗ Ban của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, thước 42,9 và 52,2 cm).