Sau lưng bàn thờ là cửa sổ, cầu thang hay nhà vệ sinh: tựa tường đặc là điều kiện tối thiểu

Bàn thờ cần tựa vào một bức tường đặc — đó là điều kiện tối thiểu, các phái phong thủy và tục Việt đều gặp nhau ở đây. Sau lưng là cửa sổ thì bít lại hoặc dựng một vách hậu kín; là cầu thang thì được, miễn bức tường giữa đặc và không phải gầm thang; là nhà vệ sinh chung tường thì nên dời bàn thờ, không dời được mới làm vách hậu tách khỏi tường ẩm.

Vì sao phải "có chỗ tựa"

Ý tựa lưng đến từ phép tứ linh của phong thủy loan đầu: chỗ quý phải có Huyền Vũ phía sau (núi tựa), Chu Tước phía trước (khoảng sáng), Thanh Long bên tả, Bạch Hổ bên hữu. Người xưa xét thế đất mộ, thế đất làng theo bốn phía ấy; người đời sau thu nhỏ vào nhà, rồi vào chỗ ngồi, chỗ đặt bàn thờ. Phía sau bàn thờ là "Huyền Vũ" của nó, và Huyền Vũ thì phải đặc, phải vững.

Ngoài lý loan đầu, còn ba lý do rất cụ thể:

• Ngược sáng. Cửa sổ sau bàn thờ làm người đứng lễ nhìn vào thấy di ảnh, tượng tối sầm, quanh viền chói. Ban ngày khó thấy mặt ông bà.
• Gió và khói. Cửa sổ mở thì gió thổi từ sau ra trước, khói hương, tàn hương bay thẳng vào người đứng lễ; gió mạnh làm đổ chân hương, tắt đèn, có khi bén lửa sang rèm.
• Cảm giác trống lưng. Bàn thờ sát cửa sổ nhìn từ ngoài vào thấy rõ đồ thờ — không trang nghiêm, và cũng không an toàn với đồ đồng có giá trị.

Bốn thứ hay nằm sau lưng bàn thờ

Bàn thờ đặt ngay dưới gầm cầu thang là chuyện khác, có bài riêng: bàn thờ dưới gầm cầu thang. Nhà vệ sinh ở tầng trên hoặc tầng dưới (không chung tường) xem bài bàn thờ dưới nhà vệ sinh.

Cửa sổ sau bàn thờ: ba cách, theo thứ tự

1. Dời bàn thờ sang tường khác. Nếu phòng thờ có một bức tường đặc khác đủ rộng, đây là cách đỡ tốn nhất. Đổi tường thì đổi luôn hướng bàn thờ, nên xem lại bài hướng bàn thờ.

2. Bít cửa sổ. Xây kín bằng gạch, trát phẳng, sơn cùng màu tường. Trước khi bít, nghĩ tới hai thứ: phòng thờ còn cửa sổ nào khác để thông gió không (phòng thờ tầng thượng đã nóng, bít thêm thì càng bí); và cửa sổ đó có nằm ở mặt tiền không (bít cửa sổ mặt tiền có thể cần xin phép, làm xấu mặt nhà). Còn cửa sổ khác thì bít; đó là cửa sổ duy nhất thì chọn cách 3.

3. Dựng vách hậu. Một tấm vách gỗ đặc dựng phía sau bàn thờ, trước cửa sổ, cách cửa sổ một khoảng nhỏ. Vách hậu cho bàn thờ chỗ tựa mà vẫn giữ được cửa sổ để thông gió: mở cửa sổ, gió lùa qua khe hở trên đỉnh vách và hai bên, không thổi thẳng vào bàn thờ. Cửa sổ mở vào trong thì khoảng hở phải đủ cho cánh mở, hoặc đổi sang cửa lùa, cửa lật.

Số đo vách hậu theo thước Lỗ Ban

Vách hậu là đồ thờ, khối đặc, nên các xưởng đồ thờ thường kiểm trên cả thước 42,9 cm và thước 38,8 cm. Tính bằng thước Lỗ Ban của site, chỉ lấy các cỡ đỏ trên cả hai thước và cách mép cung ít nhất 5 mm:

Bề ngang vách hậu — rộng hơn bàn thờ mỗi bên 10 – 20 cm:

Chiều cao vách hậu — đỉnh vách cao hơn đỉnh di ảnh, khám thờ:

Một chi tiết thợ hay quên: vách hậu thường đặt trên một chân đế hoặc kê trên sàn có len chân tường. Chiều cao tính từ sàn hay từ chân đế phải thống nhất với thợ trước khi cắt gỗ — lệch 3 – 4 cm là có thể rơi khỏi dải đỏ của 211 cm.

Cầu thang sau lưng

Nhà ống hay có cầu thang chạy dọc tường bên, và phòng thờ tầng trên cùng có khi nằm ngay cạnh đầu thang. Nếu giữa bàn thờ và cầu thang là tường gạch đặc, phần lớn các thầy chấp nhận: bàn thờ có chỗ tựa, chỉ là phía bên kia tường có người lên xuống. Có thể ốp một lớp vách gỗ hoặc tấm cách âm phía sau bàn thờ cho bớt tiếng bước chân.

Nếu giữa bàn thờ và cầu thang chỉ là lan can, song sắt, kính — người đi thang nhìn thấy lưng bàn thờ, đi ngay sau lưng — thì đó là trường hợp thiếu chỗ tựa thật, cần vách hậu kín.

Nhà vệ sinh chung tường

Đây là trường hợp tục kiêng rõ nhất, và cũng có vấn đề vật lý rõ nhất: tường nhà vệ sinh hay ẩm, thấm, có mùi; bàn thờ gỗ kê sát tường ẩm thì mốc chân, mọt. Thứ tự xử lý:

1. Dời bàn thờ sang tường khác — ưu tiên.
2. Không dời được: dựng vách hậu đặc tách khỏi tường vài phân, để không khí lưu thông, gỗ không hút ẩm; kiểm tra chống thấm phía nhà vệ sinh.
3. Đang sửa nhà: cân nhắc dời nhà vệ sinh hoặc đổi phòng thờ.

Sách cổ nói gì

Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. — Táng Thư, tương truyền của Quách Phác, đoạn tứ linh.

Bình: câu này tả thế đất đẹp của một huyệt mộ: núi sau thấp dần và cúi xuống như ôm lấy huyệt, phía trước mở ra, hai bên uốn lượn mềm và phục xuống. Đó là gốc của ý "sau phải có chỗ tựa". Táng Thư nói về đất, không nói về bàn thờ; việc mượn tứ linh cho bàn thờ là phép suy rộng của người đời sau, hợp lý nhưng là suy rộng.

Dương Trạch Tam Yếu của Triệu Cửu Phong, đại ý, xét nhà ở qua ba yếu tố cửa, phòng chủ, bếp; sách không có mục riêng cho bàn thờ. Lời dặn "bàn thờ tựa tường đặc" là phần chung của nghề, không phải chữ của một bộ sách.

Đọc cho đúng mức

Tựa tường đặc là điều kiện mà gần như mọi phái và mọi miền đều đồng ý, nên bài gọi nó là "tối thiểu". Phần còn lại — vách hậu bao nhiêu, gỗ gì, có cần khám không — là nếp và thẩm mỹ, không có đúng sai tuyệt đối.

Số đo Lỗ Ban là lựa chọn giữa những cỡ đều hợp lý; nếu căn phòng chỉ vừa một cỡ rơi cung đen, ưu tiên cái vừa phòng và vững chắc. Vách hậu không chắc chân, đổ đè lên bàn thờ thì không cung đỏ nào cứu được.

Việc nên làm

• Xem lưng bàn thờ đang tựa vào gì: tường đặc, cửa sổ, lan can, tường nhà vệ sinh, tường bếp.
• Cửa sổ: dời bàn thờ nếu có tường khác; không thì bít; cửa sổ duy nhất thì dựng vách hậu.
• Đặt đóng vách hậu: rộng hơn bàn thờ 10 – 20 cm mỗi bên, chọn cỡ đỏ trên cả hai thước.
• Thống nhất với thợ: chiều cao tính từ sàn hay từ chân đế; vách bắt vít chống đổ.
• Tường nhà vệ sinh, tường ẩm: vách hậu tách khỏi tường vài phân, kiểm tra chống thấm.

Nếu muốn có một vật nhắc về chỗ tựa vững của bàn thờ, nhiều nhà chọn tranh sơn thủy có núi hoặc đồ gốm, đá hành Thổ đặt phía sau — Thổ là núi, là Huyền Vũ trong tứ linh. Vật là biểu tượng; bức tường hay tấm vách đặc mới là chỗ tựa thật.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, tương truyền của Quách Phác — đoạn tứ linh "Huyền Vũ thùy đầu, Chu Tước tường vũ, Thanh Long uyển diên, Bạch Hổ thuần phủ".
• Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu (đại ý).
• Số đo vách hậu tính bằng mã Lỗ Ban của aihuyenhoc (`ThuocLoBan::tra`, thước 42,9 và 38,8 cm).