Chiều cao bàn bếp: theo thước Lỗ Ban hay theo chiều cao người đứng nấu

Theo thước Lỗ Ban 42,9 cm, bàn bếp cao từ khoảng 80,5 đến 91 cm nằm trọn trong cung Bản và Tài (tốt). Theo người nấu, mặt bàn nên thấp hơn khuỷu tay 10 – 15 cm. Người cao dưới 1,67 m chọn được một số vừa đúng cả hai; người cao hơn bị vênh, nên chia hai mức bàn hoặc lên hẳn 102 cm.

Hai cách tính, hai câu hỏi khác nhau

Hỏi "bàn bếp cao bao nhiêu" thực ra là hai câu:

• Thợ mộc hỏi: số đo này rơi vào cung nào trên thước? Đây là tục nghề, xem bàn bếp như một khối đặc trong nhà, đo bằng thước dương trạch 42,9 cm.
• Người nấu hỏi: đứng thái rau, nhào bột, xào nấu một tiếng có mỏi lưng, mỏi vai không? Đây là chuyện cơ thể, đo bằng khuỷu tay.

Hai câu có lời đáp khác nhau, và may là phần lớn trường hợp chúng chồng lên nhau. Bài này đặt hai bảng cạnh nhau để thấy chỗ trùng, chỗ vênh.

Thước 42,9 cm: dải nào đỏ, dải nào đen

Thước 42,9 cm có tám cung, mỗi cung khoảng 5,36 cm, lặp lại theo vòng: Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản. Tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, trong khoảng chiều cao bàn bếp:

Mấy số cụ thể hay được hỏi:

Luật của thợ: chọn số nằm sâu trong cung, cách ranh giới ít nhất 5 mm, vì lát gạch, láng nền, đá mặt dày mỏng lệch nhau vài milimét. 82 – 84 cm và 87 – 90 cm là hai dải an toàn nhất. Đo từ mặt sàn đã lát xong tới mặt đá đã lắp, không đo thân tủ trước khi đặt đá.

Theo người nấu: khuỷu tay trừ 10 – 15 cm

Người đứng thẳng, cánh tay buông, khuỷu gập 90 độ: mặt bàn thuận nhất thấp hơn khuỷu tay chừng 10 – 15 cm. Khuỷu tay người đứng ở vào khoảng 0,63 lần chiều cao cơ thể — đó là tỷ lệ trung bình, người tay dài chân ngắn sẽ lệch, nên đo khuỷu tay thật của người nấu chính là chắc nhất. Còn một công thức truyền miệng gọn hơn: nửa chiều cao cộng 5 – 10 cm; hai cách cho số gần nhau.

Đặt bảng theo chiều cao người nấu cạnh thước:

Nhìn bảng thấy ngay vì sao 85 – 90 cm thành "chiều cao tiêu chuẩn" ở Việt Nam: nó vừa với người nấu cao 1,52 – 1,65 m, và nằm trọn trong cung tốt. Dải vênh là người cao khoảng 1,68 – 1,73 m: con số theo người rơi đúng vào Bệnh và Ly.

Khi hai bên vênh: ba cách giải

1. Chọn số gần nhất lọt cung đỏ. Người cao 1,70 m lấy 90 cm (Tài) thay cho 94 cm. Thấp hơn lý tưởng 4 cm — đủ để thấy hơi khom khi thái, nhưng xào nấu lại thuận vì chảo, nồi có chiều cao riêng.
2. Chia hai mức. Đoạn sơ chế cao 103 – 105 cm (Nghĩa), đoạn đặt bếp 88 – 90 cm (Tài). Đoạn cao dùng thái, nhào; đoạn thấp dùng đảo chảo. Hai mức đều đúng thước, và đây là lối bếp nhiều nước dùng cho người cao. Đổi lại tốn thêm một tấm đá, mặt bàn không liền.
3. Bỏ thước, theo người. Người không quan tâm tục thước thì cứ làm 94 – 95 cm. Đây là lựa chọn chính đáng; thước Lỗ Ban là tục của thợ, không phải yêu cầu kỹ thuật.

Chúng tôi nghiêng về cách thứ hai cho nhà có người nấu chính cao, cách thứ nhất cho nhà nhiều người cùng nấu, chiều cao khác nhau.

Bếp ga dương: mặt nấu cao hơn mặt bàn

Nhiều gia đình Việt vẫn dùng bếp ga dương — loại đặt nổi trên mặt bàn — thay vì bếp âm. Thân bếp dương cao thêm chừng 10 – 15 cm, nên mặt nấu thực tế cao hơn mặt bàn chừng ấy. Bàn 88 cm cộng bếp dương thành mặt nấu gần 1 m, cao quá với người 1,55 m: phải nhón vai khi đảo chảo.

Cách làm quen: hạ riêng khoang đặt bếp dương. Với bàn chính 88 – 90 cm (Tài), khoang bếp hạ xuống 81 – 83 cm (Bản) — vẫn trong cung tốt, thấp hơn bàn chính 7 – 8 cm, cộng thân bếp là mặt nấu vừa tầm. Đừng hạ xuống 76 – 80 cm: đó là cung Hại. Bếp âm, bếp từ âm thì không cần làm vậy, cả mặt bàn một cao độ.

Chậu rửa cũng nên tính riêng: lòng chậu sâu 20 – 22 cm, người rửa bát phải cúi xuống đáy chậu, nên có nhà để đoạn chậu rửa cao hơn đoạn bếp 3 – 5 cm. Bài chậu rửa bát đặt ở đâu nói về vị trí chậu.

Tủ bếp trên và khoảng hở

Tủ bếp trên không có quy định trong thước, nhưng thợ thường giữ khoảng hở từ mặt đá tới đáy tủ trên 60 – 70 cm, để không đụng đầu khi cúi và đủ chỗ cho máy hút mùi. Máy hút mùi cách mặt bếp ga theo hướng dẫn của hãng — thường cao hơn với bếp ga so với bếp từ. Đây là thông số an toàn, xét trước mọi chuyện cung thước.

Sách cổ nói gì

Mắt tinh như Ly Lâu, tay khéo như Công Thâu Tử, không dùng cái quy (đồ vẽ tròn) và cái củ (thước vuông) thì cũng không vẽ nổi hình tròn, hình vuông. — Mạnh Tử, Ly Lâu thượng

Lỗ Ban Kinh, đại ý: thước có tám chữ Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản; khi làm cửa, làm đồ thì lấy số rơi vào chữ tốt.

Bình: Công Thâu Tử chính là Công Thâu Ban, người được đời sau tôn là Lỗ Ban, tổ nghề mộc. Câu Mạnh Tử cho thấy thời Chiến Quốc, ông đã là hình mẫu của người thợ khéo, và điều Mạnh Tử khen là phép tắc đo đạc, không phải phép thuật. Còn sách mang tên Lỗ Ban Kinh là sách nghề của thợ đời Minh, gom phép làm nhà, đồ gỗ, kèm thước tám chữ; việc gán sách cho Lỗ Ban là theo truyền thống, văn bản hiện còn là của thợ đời sau. Thước 42,9 cm ở Việt Nam mang đúng tám chữ ấy. Đọc như vậy thì thước Lỗ Ban là một bộ quy ước nghề có lịch sử dài — đáng tôn trọng, nhưng không đè lên cái lưng của người nấu.

Đọc cho đúng mức

• Thước Lỗ Ban là tục nghề. Các dòng thợ dùng thước dài ngắn khác nhau một chút, nên ranh giới cung của hai cây thước có thể lệch vài milimét.
• Không chiều cao bàn bếp nào làm nhà giàu thêm hay bớt ốm. Điều đo được là cột sống, vai, cổ tay của người đứng nấu mỗi ngày.
• Bàn bếp theo Lỗ Ban 42,9 cm, cửa bếp, cửa sổ bếp theo thước 52,2 cm (đo lọt lòng); lẫn hai thước là lỗi hay gặp. Bài ba cây thước Lỗ Ban phân biệt kỹ.
• Hướng và vị trí bếp là chuyện khác, xem hướng bếp theo tuổi.

Việc nên làm

1. Đo khuỷu tay người nấu chính khi đứng, trừ 10 – 15 cm ra con số theo người.
2. Tra con số ấy trên thước 42,9 cm; trong dải tốt thì lấy số cách ranh giới ít nhất 5 mm.
3. Vênh thì chọn: số tốt gần nhất, hoặc hai mức bàn 88 – 90 cm và 103 – 105 cm.
4. Bếp ga dương: hạ khoang bếp xuống 81 – 83 cm, tránh dải 76 – 80 cm.
5. Nghiệm thu bằng thước dây từ mặt sàn đã lát tới mặt đá, không nghiệm thu trên bản vẽ.

Nhiều nhà thích đặt một chiếc hũ gốm, vại sành đựng gạo hay muối ở góc bàn bếp — đồ hành Thổ, đúng với chỗ Hỏa của bếp sinh Thổ. Đó là một lời nhắc về bếp ăn đầy đặn của gia đình, giữ ý nghĩa như một biểu tượng.

Nguồn tham khảo

• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban doanh tạo chính thức) — sách nghề thợ mộc đời Minh, phần thước tám chữ (đại ý).
• Mạnh Tử — thiên Ly Lâu thượng.
• Số đo và ranh giới cung: tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com (thước 42,9 cm).
• Tỷ lệ khuỷu tay theo chiều cao là số trung bình nhân trắc; đo người thật trước khi đặt đóng tủ.
• Bài liên quan: phong thủy nhà bếp.