Bếp từ, bếp hồng ngoại có cần xem hướng như bếp lửa

Sách cổ xét bếp theo hai vế: chỗ bếp ngồi và hướng cửa lửa. Bếp từ không có lửa, không có cửa lửa, nên vế thứ hai không còn chỗ bám; sách không bàn được. Thầy hiện nay chia ba ý: xem như bếp ga, chỉ xét vị trí, hoặc không xét. Phần còn nguyên giá trị là vị trí bếp, khói dầu và an toàn điện.

Sách viết cho cái bếp nào

Bếp trong sách Bát Trạch và Dương Trạch Tam Yếu là bếp lò đun củi, rơm, than. Nó có một thân đắp bằng đất hoặc gạch, và một cái lỗ phía trước để đút củi, hút gió nuôi lửa: sách gọi là táo môn, hỏa môn, tức cửa lửa. Câu "tọa hung hướng cát" có hai vế đúng với hai bộ phận ấy: thân bếp ngồi ở phương hung, cửa lửa quay về phương cát. Lý lẽ của vế sau rất vật chất: lửa sống nhờ gió vào qua cửa lò, nên cửa lò "ăn" khí của phương nó quay về.

Bếp ga đã làm vế sau lung lay: không còn cửa lò, ngọn lửa ăn gió từ mọi phía. Các thầy phải chọn mốc thay thế, phổ biến nhất ở Việt Nam là phía núm vặn, nơi người nấu đứng thao tác (bài hướng bếp bàn đủ các mốc và cách đo).

Bếp từ đi thêm một bước: không có lửa. Cuộn dây dưới mặt kính tạo từ trường biến thiên, sinh dòng điện xoáy ngay trong đáy nồi, đáy nồi tự nóng. Mặt kính chỉ nóng vì nồi truyền nhiệt ngược xuống. Không ngọn lửa, không gió nuôi, không cửa. Lý lẽ "cửa lửa ăn khí" không còn đối tượng.

Bếp hồng ngoại nằm giữa hai loại: cũng chạy điện, nhưng dây điện trở nung đỏ rực dưới mặt kính, nhìn thấy được ánh đỏ, tỏa nhiệt bức xạ ra xung quanh. Có thầy coi bếp hồng ngoại gần với "lửa" hơn bếp từ vì chính ánh đỏ ấy.

Ba ý kiến của thầy hiện nay

Ý thứ hai bám chữ sách nhất: nó giữ phần lý lẽ còn đứng được và bỏ phần đã mất đối tượng. Ý thứ nhất bám thói quen nhất: người quen xem hướng bếp ga thì thấy yên tâm khi xem tiếp. Ý thứ ba hợp với người không theo phong thủy, nhưng thường quên rằng chỗ đặt bếp vẫn kéo theo những chuyện rất thật (mục dưới).

Chỗ tùy người nằm ở ý 1 và ý 2. Không có sách nào phân xử, vì sách không biết tới bếp từ. Ai đã xem hướng bếp ga theo núm vặn thì dùng tiếp mốc đó cho bếp từ là nhất quán; ai muốn bám sách thì chỉ cần lo vị trí.

Chỗ bếp vẫn quan trọng, dù không có lửa

Gác chuyện cửa lửa lại, vế "tọa" vẫn có lý do để giữ. Bếp từ vẫn là nơi:

• Sinh khói dầu. Chiên xào ở nhiệt độ cao làm dầu bốc thành khói và hạt rất nhỏ, bất kể nhiệt đến từ ga hay từ cảm ứng. Vì vậy bếp từ vẫn cần máy hút mùi có ống xả ra ngoài, và vẫn nên tránh đặt ngay giữa căn hộ, nơi khói lan đều mọi phòng.
• Sinh nhiệt. Ít hơn bếp ga vì không đốt nóng không khí xung quanh, nhưng vẫn có.
• Cần nước kề bên. Người nấu đi lại giữa chậu rửa, bàn sơ chế và bếp; cách xếp tam giác ấy không đổi theo loại bếp.
• Gắn với nếp thờ Táo quân. Ở nhà Việt, ông Táo gắn với gian bếp của nhà, không gắn với ngọn lửa; nhà dùng bếp từ vẫn giữ tục ngày 23 tháng Chạp. Đây là lý do văn hoá để vế "tọa" còn đứng.

Có một chỗ bếp từ làm nhẹ lời kiêng cũ: chuyện "thủy hỏa xung" giữa bếp và chậu rửa. Lý do thực tế của lời kiêng (nước bắn làm tắt lửa, dầu nóng gặp nước bắn tung) giảm nhiều khi không có ngọn lửa. Khoảng cách và cách xếp vẫn nên giữ cho tiện làm (bài bếp sát chậu rửa).

Bếp từ thuộc hành gì

Câu hỏi này hay gặp, và câu trả lời thật là: sách không có. Các xếp loại đang lưu hành:

• Hỏa, vì chức năng là làm nóng, nấu chín. Đa số thầy chọn cách này.
• Kim, vì thân là kính và kim loại, chạy bằng điện từ.
• Không xếp, coi là đồ dùng như tủ lạnh, lò vi sóng (xem bài lò vi sóng, nồi cơm điện có tính là bếp).

Xếp hành cho đồ điện là quy ước của người hiện đại. Nếu gặp bài viết bảo "bếp từ hành Kim nên không hợp người mệnh Mộc", nên hiểu đó là một chuỗi suy diễn hai tầng, không phải lời sách.

Ví dụ: căn hộ dùng bếp từ, chủ nhà mệnh Chấn

Chủ nhà nữ sinh 2/9/1988, năm Mậu Thìn. Chạy công cụ hướng nhà: cung phi Chấn, Đông tứ mệnh. Bảng tám phương theo mệnh: Tây là Tuyệt Mệnh, Tây Bắc là Ngũ Quỷ, Đông Bắc là Lục Sát; Bắc là Thiên Y, Nam là Sinh Khí, Đông Nam là Diên Niên.

• Theo ý 2 (chỉ xét tọa): bếp nằm ở khu phía Tây, Tây Bắc hoặc Đông Bắc của căn hộ là hợp. Không cần lo mặt bếp quay đâu.
• Theo ý 1 (xem như bếp ga): thêm điều kiện mặt trước của bếp, tức phía người đứng thao tác, quay về Bắc hoặc Nam. Hướng bếp là hướng từ bếp nhìn ra, nên bếp "hướng Bắc" thì người nấu đứng ở phía Bắc của bếp, mặt nhìn về Nam.

Bếp từ âm bàn có lợi thế lớn: đổi chỗ trên cùng một mặt đá chỉ tốn công cắt lỗ mới và vá lỗ cũ, không đụng ống ga. Nếu gia đình theo ý 1, đây là lúc xoay được rẻ nhất. Căn hộ có bếp đảo thì chuyện "lưng tựa" phức tạp hơn, có bài riêng: bếp đảo.

Điều kỹ thuật quan trọng hơn hướng

• Dây và aptomat riêng. Bếp từ đôi thường có tổng công suất 3,5 – 4 kW; thợ điện thường kéo dây riêng từ tủ điện, tiết diện 4 mm², aptomat riêng. Cắm chung ổ với lò nướng, ấm siêu tốc là nguồn nóng dây.
• Khe thoát nhiệt. Bếp âm có quạt làm mát bên dưới; tủ dưới bếp phải chừa khe gió theo bản vẽ của hãng, đừng nhét kín nồi niêu.
• Máy hút mùi. Nhiều hãng khuyên đặt cách mặt bếp khoảng 65 – 75 cm; xem sổ hướng dẫn của đúng mẫu.
• Người mang máy tạo nhịp tim. Sổ hướng dẫn của nhiều hãng bếp từ có lưu ý riêng cho trường hợp này; nên hỏi bác sĩ đang theo dõi.

Sách cổ nói gì

Bát Trạch Minh Kính, đại ý: bếp nên ngồi ở phương hung để đè lên, cửa lửa nên quay về phương cát. — Bát Trạch Minh Kính, phần bếp

Bình: câu này có hai đối tượng là thân bếp và cửa lửa. Bếp từ chỉ còn đối tượng thứ nhất.

Triệu Cửu Phong, đại ý: nhà có ba điều cốt yếu là cửa, phòng chủ và bếp; bếp là chỗ nuôi dưỡng cả nhà. — Dương Trạch Tam Yếu

Bình: Tam Yếu coi trọng bếp vì vai trò nuôi người. Vai trò ấy bếp từ vẫn giữ nguyên, nên vế "tọa" còn đứng.

Bước qua giếng, bước qua bếp… trước bếp mà ngâm vịnh, khóc lóc. — Thái Thượng Cảm Ứng Thiên, trong danh sách các điều lỗi

Bình: sách khuyên thiện của Đạo giáo đời Tống kể các điều lỗi với bếp. Những điều ấy hướng về chỗ bếp như một nơi đáng giữ gìn, không về ngọn lửa. Đây là lý lẽ văn hoá cho ý thứ hai: nhà không còn lửa hở, bếp vẫn là bếp.

Đọc cho đúng mức

• Không có sách cổ nào bàn bếp từ. Mọi khẳng định "bếp từ phải quay hướng X" đều là suy diễn.
• Ý "chỉ xét vị trí" bám sách nhất, ý "xem như bếp ga" bám thói quen nhất; chọn ý nào là tùy gia đình.
• Ngũ hành của bếp từ là quy ước hiện đại, đừng để nó quyết định việc mua bếp.
• Phần chắc nhất là kỹ thuật: dây riêng, khe thoát nhiệt, hút mùi ra ngoài.

Việc nên làm

• Quyết trước: gia đình theo ý xem hướng như bếp ga, hay chỉ xét vị trí. Ghi lại để thợ làm bếp hiểu.
• Đo phương của khu bếp so với tâm căn hộ, đối chiếu với bảng tám phương theo trạch hoặc theo mệnh chủ nhà.
• Bếp từ âm bàn: nếu muốn xoay, làm cùng lần thay mặt đá.
• Kéo dây điện riêng, chừa khe thoát nhiệt, lắp hút mùi có ống xả ra ngoài.
• Không mua thêm vật gì để "bù lửa" cho bếp từ; không có sách nào đòi điều đó.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính, bản lưu hành đời Thanh — phần bếp, đại ý.
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu (đời Thanh) — cửa, chủ, bếp, đại ý.
• Thái Thượng Cảm Ứng Thiên (đời Tống) — các câu về bếp trong danh sách điều lỗi.
• Bảng tám phương theo cung phi năm 1988 tính bằng công cụ hướng nhà của aihuyenhoc.com; khoảng cách hút mùi, khe thoát nhiệt theo sổ hướng dẫn của nhà sản xuất.