Người nấu quay lưng ra cửa: chuyện 'bị giật mình' và cách kê bếp chữ L

Đứng nấu quay lưng ra cửa khiến người nấu hay giật mình vì không thấy ai bước vào, trong khi tay đang cầm dao, cầm chảo nóng. Đó là chuyện tầm nhìn và an toàn, được thầy hiện đại gọi bằng tên phong thủy. Sách cổ xét hướng cửa lửa của bếp, không xét lưng người. Cách sửa gọn nhất là kê bếp chữ L hoặc chữ U để người nấu thấy lối vào ở khóe mắt.

Vì sao quay lưng ra cửa thì hay giật mình

Đây là phần có lý lẽ rõ ràng, nên đứng trước.

• Sau lưng là vùng mù. Hai mắt người cộng lại nhìn được rộng gần nửa vòng phía trước, nhưng phía sau thì không. Người đứng nấu mặt vào tường không có cách nào biết ai vừa vào bếp, ngoài tai.
• Tai bị át. Máy hút mùi chạy, dầu xèo, nước sôi, quạt đứng — đủ để át tiếng dép trên sàn gạch. Người vào bếp thường bị "phát hiện" khi đã đứng ngay sau lưng.
• Tay đang cầm vật nguy hiểm. Giật mình khi đang thái hành hay đang nhấc chảo dầu là lúc dễ đứt tay, đổ bỏng nhất. Nhà có trẻ nhỏ chạy vào bếp, người nấu quay lại đột ngột còn có thể va vào trẻ.

Nhà địa lý học người Anh Jay Appleton, trong sách The Experience of Landscape (1975), gọi chung hiện tượng này là nhu cầu "thấy được mà không bị lộ": người ta yên tâm hơn ở chỗ nhìn ra được không gian trước mặt và có gì che phía sau. Kiến trúc sư làm nhà ở, văn phòng hay dùng ý này khi kê bàn, kê giường.

Thầy hiện đại gọi nó bằng tên phong thủy

Trong sách phong thủy đời sau có một lời kiêng nổi tiếng cho bàn làm việc: ngồi quay lưng ra cửa (bối môn) thì "không có chỗ dựa, dễ bị người sau lưng hại". Lời ấy được mượn nguyên sang bếp: người nấu quay lưng ra cửa là "bếp bị đâm sau lưng", "người giữ lửa không yên".

Đọc kỹ thì lý do thầy đưa ra — "không yên", "bị bất ngờ" — chính là chuyện tầm nhìn ở mục trên, chỉ khoác thêm chữ khí. Điều đó không làm lời khuyên sai; nó chỉ cho bạn biết cái gì thật sự cần sửa: tầm nhìn tới lối vào, không phải "hướng" theo la bàn.

Sách cổ xét bếp theo gì

Bát Trạch Minh Kính và Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, xét bếp ở hai chỗ: bếp đặt ở phương nào của nhà (tọa), và cửa lửa — miệng lò đút củi — quay về phương nào (hướng). Không có câu nào hỏi người nấu đứng quay lưng về đâu.

Có một chi tiết ít người để ý. Với bếp củi, người nấu ngồi đối mặt với miệng lò để đút củi, nên lưng người nấu quay cùng chiều với cửa lửa. Một số thầy hiện đại vì thế quy ước "hướng bếp ga, bếp từ là hướng lưng người đứng nấu". Theo quy ước này, cái sách quan tâm lại chính là phương mà lưng người nấu quay về, và sách muốn phương ấy là phương cát. Lưng quay về phía một cửa nằm ở phương cát, theo cách đọc này, không phạm gì cả. Cách quy ước "hướng" của bếp hiện đại có nhiều thuyết, xem bài hướng bếp và bếp tọa hung hướng cát.

Tóm lại: theo sách, chuyện quay lưng ra cửa là trung tính; theo thầy hiện đại, nó là điều nên tránh; theo thực tế, nó là chuyện an toàn nên sửa nếu sửa được.

Kê bếp thế nào để thấy lối vào

Nhà ống: bếp cuối nhà

Nhà ống hay kê bếp chữ I dọc tường hậu, người nấu nhìn vào tường sau, lưng ra cả chiều dài nhà. Cách sửa phổ biến là đổi thành chữ L:

• Cạnh dài dọc tường hông: đặt bếp nấu. Người nấu đứng nghiêng so với trục nhà, lối vào từ phía trước nằm ở khóe mắt.
• Cạnh ngắn trên tường hậu: đặt chậu rửa dưới cửa sổ sau. Người rửa bát quay lưng ra nhà, nhưng rửa bát ít nguy hiểm hơn nấu.

Giữa chậu rửa và bếp nấu chừa một đoạn mặt bàn sơ chế 60 – 90 cm; bài bếp gần chậu rửa bàn khoảng cách này kỹ hơn.

Căn hộ: bếp hành lang cạnh cửa vào

Nhiều căn hộ có bếp là một dải tủ chạy dọc lối vào từ cửa căn hộ. Người nấu đứng quay lưng về lối đi chung của nhà. Cách sửa không phải đập phá:

• Đặt bếp nấu ở đầu dải xa cửa nhất, để người đi vào thấy người nấu từ xa, và người nấu nghe tiếng cửa trước khi có ai tới sau lưng.
• Không đặt bếp nấu ngay mép tủ giáp lối đi; chừa ít nhất 30 – 40 cm mặt bàn giữa bếp và mép tủ.

Khi không đổi được kiểu bếp

• Một mặt phản chiếu. Thầy hay khuyên treo gương; điều có ích thật là một bề mặt cho thấy bóng người phía sau: kính ốp tường bếp màu tối, tấm inox, hay một gương cầu lồi nhỏ gắn ở mép tủ trên. Gương phẳng lớn sau bếp thì nhanh bám dầu, lau mệt. Chuyện gương trong nhà có ở bài gương trong nhà đặt ở đâu.
• Hút mùi êm hơn. Máy hút mùi ồn là thủ phạm át tiếng người. Chạy ở mức vừa thay vì mức cao nhất khi không cần.
• Nếp nhà. Người vào bếp lên tiếng trước khi tới gần. Nhà có trẻ nhỏ thì làm cửa chặn trẻ ở lối vào bếp.

Tam giác làm việc vẫn phải giữ

Kê lại bếp để thấy cửa đừng làm hỏng đường đi giữa ba điểm: tủ lạnh, chậu rửa, bếp nấu. Mức người thiết kế bếp hay dùng: mỗi cạnh tam giác khoảng 1,2 – 2,7 m, tổng ba cạnh không quá khoảng 8 m. Bếp chữ L và chữ U giữ được tam giác này dễ hơn chữ I.

Đọc cho đúng mức

• Sách cổ không bàn lưng người nấu. Lời kiêng "quay lưng ra cửa" là của thầy hiện đại, mượn từ lời kiêng cho bàn làm việc.
• Lý do đứng vững nhất là an toàn: vùng mù sau lưng, tiếng ồn, vật sắc và dầu nóng trên tay. Nếu nhà chỉ có một người nấu, ít người qua lại, chuyện này nhẹ hơn nhiều.
• Không cần đập bếp chỉ vì lời kiêng này. Một mặt phản chiếu, máy hút mùi êm hơn và nếp lên tiếng giải quyết phần lớn chuyện thật.
• Đừng lẫn với "bếp đối diện cửa chính". Đó là một lời kiêng khác, về chuyện nhìn từ cửa thấy bếp, có ở bài bếp đối diện cửa chính.
• Theo Bát Trạch thì cái cần đo là phương, không phải lưng người. Đo tọa – hướng nhà bằng công cụ hướng nhà rồi mới bàn bếp quay về đâu.

Việc nên làm

• Đứng vào chỗ nấu, nhìn thẳng: lối vào bếp nằm sau lưng, bên vai hay trước mặt.
• Nếu sau lưng: xét đổi bếp chữ I sang chữ L, đặt bếp nấu trên tường hông, chậu rửa trên tường hậu.
• Không đổi được: gắn một bề mặt phản chiếu đủ thấy bóng người, chạy hút mùi ở mức vừa.
• Bếp hành lang căn hộ: dời bếp nấu về đầu xa cửa, chừa mặt bàn giữa bếp và lối đi.
• Nhà có trẻ nhỏ: lắp cửa chặn ở lối vào bếp, dạy trẻ gọi trước khi vào.
• Khi làm lại bếp: kiểm tam giác tủ lạnh – chậu rửa – bếp, mỗi cạnh 1,2 – 2,7 m.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính, bản lưu hành đời Thanh — phần táo môn (đại ý).
• Triệu Cửu Phong, Dương Trạch Tam Yếu (đời Thanh) — phần bếp (đại ý).
• Jay Appleton, The Experience of Landscape, 1975 — thuyết "tầm nhìn và chỗ ẩn".