Bồn cầu quay hướng nào: Bát Trạch 'đặt nơi hung' và kiêng quay về bàn thờ

Sách Bát Trạch chỉ bàn chuyện phòng vệ sinh đặt ở phương nào (phương hung), không bàn bồn cầu quay mặt về đâu. Các lời kiêng về hướng bồn cầu đều là của thầy đời sau và tục trong nhà. Lời đáng giữ nhất là không quay về phía bàn thờ, không đối thẳng cửa; còn lại, ống thoát và kích thước phòng thường đã quyết định hướng.

Hai câu hỏi hay bị gộp làm một

Người ta hỏi "nhà vệ sinh hướng nào tốt" mà thật ra có hai câu hỏi:

Câu thứ nhất có bài riêng với bảng đủ tám trạch: nhà vệ sinh đặt ở cung nào. Bài này lo câu thứ hai, và nói thẳng: câu thứ hai không có nền sách dày như câu thứ nhất.

Vì sao sách Bát Trạch không bàn hướng bồn cầu

Nhà xưa không có phòng vệ sinh trong lòng nhà. Chỗ xí là một gian nhỏ ở góc vườn, hoặc một hố ngoài ruộng; ở nông thôn Việt Nam, hố xí hai ngăn đặt riêng ngoài nhà còn phổ biến tới cuối thế kỷ trước. Người viết sách Bát Trạch không có lý do để bàn "người ngồi xí quay mặt về đâu"; họ chỉ cần biết chỗ ấy nằm phương nào so với nhà.

Bồn cầu xả nước trong nhà là thứ mới. Mọi quy tắc về hướng của nó là suy diễn, và vì là suy diễn nên các thầy suy theo những hướng khác nhau.

Các lời kiêng phổ biến, xếp theo mức có nguồn

Hai dòng cuối cho thấy rõ nhất chỗ "tuỳ người": một phe nói bồn cầu là chỗ xả bỏ, nên cho nó nhìn về phương hung để "đẩy cái xấu đi"; phe kia nói người ngồi vẫn là người, chỗ ngồi nào cũng nên nhìn phương cát. Hai lý lẽ đều nghe xuôi tai và đều không có sách gốc. Khi hai phe ngược nhau hoàn toàn mà không bên nào có nguồn, ta có quyền bỏ cả hai.

Ống thoát quyết định hướng nhiều hơn sách

Bồn cầu đặt sàn có một lỗ xả cố định dưới đáy. Khoảng cách từ tâm lỗ xả tới tường phía sau (thợ gọi là tâm xả) thường 20 – 30 cm tùy mẫu; mỗi hãng in con số này trên bản vẽ lắp đặt. Ống thoát bồn cầu thường cỡ 90 hoặc 110 mm, chạy dốc ra ống đứng hay ra bể phốt.

Hệ quả:

• Sàn đã đổ, ống đã chôn thì hướng bồn cầu gần như đã chốt. Muốn xoay 90 độ phải đục sàn, đổi vị trí lỗ xả, làm lại chống thấm. Ở tầng lầu, đục sàn vệ sinh là chuyện dễ gây thấm xuống trần tầng dưới.
• Sàn có hạ cốt (sàn vệ sinh thấp hơn sàn phòng 30 – 40 cm, phổ biến ở nhà phố mới) thì đổi hướng dễ hơn nhiều vì ống đi trong lớp hạ cốt.
• Không hạ cốt được: có loại bồn cầu thoát ngang ra tường, ống đi trong vách; khi đó hướng bồn cầu theo bức tường có ống.
• Lệch tâm vài phân: có phụ kiện chuyển tâm, chỉnh được một khoảng nhỏ, không xoay được hướng.

Nói gọn: muốn bồn cầu quay theo ý, phải quyết trước khi đổ sàn. Sau đó mọi ý muốn đổi hướng đều đi kèm một cái giá chống thấm.

Phòng hẹp: hình học chọn hướng thay bạn

Thói quen thiết kế thường chừa khoảng trống phía trước mặt bồn cầu cỡ 60 cm trở lên, tâm bồn cầu cách vách bên cỡ 40 cm. Bồn cầu đặt sàn sâu khoảng 65 – 75 cm.

Phòng vệ sinh nhà ống hay gặp là 1,2 x 2,2 mét, cửa ở một đầu ngắn, thường kẹp dưới gầm thang ở khúc giữa nhà (bài nhà vệ sinh giữa nhà bàn chuyện thông gió cho kiểu phòng này). Nếu muốn bồn cầu quay ngang, nhìn sang vách dài đối diện, thì cần khoảng 70 cm thân bồn cộng 60 cm khoảng trống, tức 1,3 mét, mà phòng chỉ rộng 1,2 mét. Vậy chỉ còn một cách: bồn cầu nằm ở đầu trong, quay dọc theo phòng, nhìn thẳng về phía cửa.

Đây chính là ca bị kiêng "đối thẳng cửa" mà không có cách xoay. Cách xử lý thực tế:

• Dời cửa ra cạnh dài của phòng nếu lối đi bên ngoài cho phép; bồn cầu khi đó nằm khuất một bên.
• Cửa mở vào trong và chắn tầm nhìn khi mở; hoặc cửa có tay co tự đóng.
• Vách kính tắm hoặc vách lửng giữa khu tắm và bồn cầu, nếu bồn cầu đặt ở giữa.
• Đổi thứ tự: lavabo ở đầu gần cửa, bồn cầu ở giữa dựa vách dài, khu tắm ở đầu trong; cách này cần phòng rộng từ 1,3 – 1,4 mét.

Bàn thờ: lời kiêng nên giữ nhất

Trong các lời kiêng ở trên, lời về bàn thờ là lời nên giữ nhất, không phải vì sách phong thủy nói, mà vì nó đúng với tâm thế của gia đình Việt về chỗ thờ. Ba trường hợp thường gặp:

• Chung vách: bàn thờ tầng ba dựa đúng bức tường mà phía bên kia là bồn cầu. Dời bàn thờ sang vách khác, hoặc dời bồn cầu sang vách khác của phòng vệ sinh, hoặc ít nhất ốp thêm một lớp vách cách âm.
• Chồng tầng: bàn thờ nằm ngay trên hoặc dưới phòng vệ sinh tầng khác. Xem cách xếp tầng ở bài bàn thờ trên, dưới nhà vệ sinh.
• Nhìn thẳng: cửa phòng vệ sinh mở ra là thấy bàn thờ. Đổi chiều mở cửa hoặc đặt bình phong.

Phòng vệ sinh khép trong phòng ngủ có thêm một lớp nữa là giường; chuyện cửa và bồn cầu so với giường có ở bài nhà vệ sinh trong phòng ngủ.

Sách cổ nói gì

Bát Trạch Minh Kính, đại ý: phương cát dùng cho cửa và chỗ ở của chủ; phương hung dùng cho chỗ phụ như bếp để đè lên. — Bát Trạch Minh Kính

Bình: sách bàn vị trí, không bàn hướng ngồi. Chỗ xí được các thầy đời sau xếp vào phương hung theo cùng nguyên tắc.

Quay về phương Bắc mà khạc nhổ, tiểu tiện. — Thái Thượng Cảm Ứng Thiên, trong danh sách các điều lỗi

Bình: đây là câu sách cổ duy nhất chúng tôi tìm được có nói tới hướng của việc đi tiểu, và nó không phải sách phong thủy. Thái Thượng Cảm Ứng Thiên là sách khuyên thiện của Đạo giáo, đời Tống; phương Bắc ở đây gắn với Bắc Đẩu, Bắc Thần mà Đạo giáo thờ. Lời kiêng "bồn cầu không quay về hướng Bắc" có lẽ đi ra từ dòng này. Người không theo Đạo giáo không có lý do riêng để giữ; người muốn giữ thì cứ giữ, vì nó không tốn gì khi thiết kế từ đầu.

Đọc cho đúng mức

• Không có câu sách phong thủy gốc nào quy định hướng bồn cầu. Mọi bảng "bồn cầu hợp tuổi" đều là suy diễn đời sau.
• Hai phe về phương cát, phương hung theo mệnh nói ngược nhau. Không cần theo phe nào.
• Lời kiêng bàn thờ nên giữ vì lòng tôn kính và vì tiếng ồn, mùi là thật.
• Đừng đục sàn đã chống thấm chỉ để xoay bồn cầu. Cái giá thấm dột lớn hơn nhiều so với một lời kiêng không có nguồn.

Việc nên làm

• Nhà đang xây: quyết vị trí phòng vệ sinh theo phương (Bát Trạch) và hướng bồn cầu theo mặt bằng trước khi đổ sàn; đánh dấu tâm xả trên bản vẽ.
• Kiểm vách sau và vách bên của bồn cầu: không chung vách với bàn thờ.
• Phòng hẹp dưới 1,3 mét: chấp nhận bồn cầu quay dọc, xử lý tầm nhìn bằng chiều mở cửa hoặc vị trí cửa.
• Nhà đã ở: không đục sàn; nếu bồn cầu nhìn thẳng cửa, lắp tay co tự đóng.
• Hỏi thợ bản vẽ lắp đặt của mẫu bồn cầu (tâm xả, cỡ ống) trước khi mua.

Nguồn tham khảo

• Bát Trạch Minh Kính, bản lưu hành đời Thanh — dùng phương hung cho chỗ phụ, đại ý.
• Thái Thượng Cảm Ứng Thiên (đời Tống) — câu "đối Bắc thế thóa cập niệu" trong danh sách các điều lỗi.
• Bản vẽ lắp đặt của nhà sản xuất bồn cầu cho tâm xả và cỡ ống; các khoảng trống 60 cm, 40 cm là thói quen thiết kế thường gặp, không phải quy chuẩn bắt buộc.