Ba cây thước Lỗ Ban 52,2 – 42,9 – 38,8 cm: cây nào đo cái gì, và vì sao cùng một số đo ba thước nói ba kiểu

Ở Việt Nam thợ dùng ba cây thước Lỗ Ban: 52,2 cm đo khoảng rỗng, lọt lòng (cửa, cổng, ô thoáng); 42,9 cm đo khối đặc trong nhà ở (bàn, giường, bếp, tủ); 38,8 cm đo âm phần và đồ thờ (mộ, tiểu quách, bài vị, khám thờ). Cùng một số đo, ba thước có thể cho ba kết quả khác nhau — nên chọn đúng thước quan trọng hơn thuộc tên cung.

Bảng ba cây thước

Thước lặp lại sau mỗi vòng. Muốn biết một số đo rơi vào cung nào, lấy số đo chia cho độ dài thước, xem phần dư nằm ở đoạn nào. Ví dụ 127 cm trên thước 42,9: 127 = 2 × 42,9 + 41,2; phần dư 41,2 cm nằm trong cung thứ tám (Bản, từ 37,5 đến 42,9), tức cung tốt.

Nhịp tốt – xấu của từng thước: một chi tiết ít người để ý

Nếu vẽ dải tốt xấu của từng thước ra, sẽ thấy ba nhịp rất khác nhau:

• Thước 52,2: tốt và xấu xen nhau đều đặn từng đoạn 13,05 cm. Hai cung tốt Thiên Tài – Nhân Lộc nằm liền nhau; Tể Tướng nối liền sang Quý Nhân của vòng sau. Hai cung xấu cũng đi thành cặp. Kết quả: bất kỳ dải số đo nào dài hơn 26 cm cũng có đúng một nửa tốt, một nửa xấu, và mỗi "cửa sổ tốt" rộng 13 cm.
• Thước 42,9: cũng một nửa tốt một nửa xấu, nhưng mỗi đoạn chỉ 10,7 cm (Nghĩa – Quan liền nhau, Bản nối sang Tài).
• Thước 38,8: sáu cung tốt trên mười, tức 60% chiều dài là tốt; nhưng mỗi cung chỉ 3,88 cm, có những cửa sổ tốt chỉ rộng 3,9 cm (Vượng, Hưng).

Hệ quả thực tế: đồ đo bằng thước 38,8 (bàn thờ, mộ) dễ rơi vào cung tốt hơn, nhưng cũng dễ trượt ra ngoài vì sai số thi công vài mi-li-mét. Cửa đo bằng thước 52,2 thì ngược lại: nếu đã ở giữa cửa sổ tốt thì còn dư hơn 6 cm mỗi bên, rất khó trượt.

Cùng một số đo, ba thước ba kiểu

Đây là lý do không thể cầm một cây thước đo mọi thứ. Bảng dưới tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, đúng bộ máy công cụ dùng:

Đọc bảng:

• 88 cm đẹp cho một cái bàn (thước 42,9) nhưng xấu cho một ô cửa (thước 52,2). Người đo cửa 88 cm bằng thước 42,9 sẽ tưởng là đẹp.
• 160 cm và 180 cm là hai bề rộng giường phổ biến; cả hai đều rơi vào cung xấu trên thước 42,9, dù trên thước 52,2 lại tốt. Ai đo giường bằng thước cửa sẽ kết luận ngược hẳn. Chi tiết các cỡ giường ở bài kích thước giường theo Lỗ Ban.
• 200 cm xấu trên cả ba thước. Số tròn không phải số đẹp.

Đo cái gì bằng thước nào: phân biệt rỗng và đặc

Nguyên tắc chung của thợ Việt: thứ gì người, gió, ánh sáng đi qua thì đo bằng 52,2; thứ gì là khối đặc đứng trong nhà thì đo bằng 42,9; thứ gì thuộc về người đã khuất thì đo bằng 38,8.

Vài trường hợp hay lẫn:

• Cửa đi: đo lọt lòng (thông thủy) bằng 52,2 — tức khoảng trống giữa hai mép trong của khung bao, từ mặt sàn hoàn thiện lên mép dưới khung trên. Không đo phủ bì khung. Bảng cỡ cửa cụ thể ở bài kích thước cửa chính theo Lỗ Ban.
• Khung bao cửa: là khối đặc, một số thợ tra thêm phủ bì khung bằng 42,9. Đây là thói quen của từng nhóm thợ, không phải phép bắt buộc.
• Cổng: đo lọt lòng giữa hai trụ bằng 52,2; trụ cổng là khối đặc, có thể tra bằng 42,9. Xem bài kích thước cổng nhà.
• Bàn thờ gia tiên: đây là chỗ các thầy bàn nhiều nhất. Bàn thờ là đồ đặc trong nhà (42,9) nhưng lại là đồ thờ (38,8). Cách phổ biến hiện nay là tìm số đo tốt trên cả hai thước. Công cụ của site có sẵn phép tìm số này. Ví dụ 127, 153, 197 cm đều tốt trên cả hai; còn 175 cm tốt trên cả hai nhưng trên thước 38,8 chỉ cách ranh giới 4 mm, nên công cụ gợi ý dời sang 174 hoặc 175,5 cm. Bảng đủ các cỡ ở bài kích thước bàn thờ.
• Mộ, tiểu quách: chỉ dùng 38,8 (hoặc bản 39 cm). Bài kích thước mộ theo Lỗ Ban có bảng chi tiết và chỗ lệch giữa thước 38,8 với thước 39.

Lỗ Ban Kinh nói gì, thước thợ Việt khác ở đâu

Theo truyền thống, Lỗ Ban là ông tổ nghề mộc người nước Lỗ thời Xuân Thu, tên là Công Thâu Ban. Văn bản hiện còn cho thấy cuốn sách mang tên ông, Lỗ Ban Kinh (tên đầy đủ thường gặp là Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), là sách thợ được khắc vào cuối đời Minh, cách thời Xuân Thu khoảng hai nghìn năm. Giới nghiên cứu kiến trúc coi nó là bản phát triển từ một sách thợ sớm hơn cũng thời Minh, Lỗ Ban Doanh Tạo Chính Thức. Sách gồm phép dựng nhà, đóng đồ gỗ, chọn ngày khởi công, và một phần về thước.

Về thước, Lỗ Ban Kinh nói tới cây thước tám chữ: Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản — đúng tám cung của thước 42,9 hiện nay. Theo đại ý sách, thước Lỗ Ban dài bằng một thước bốn tấc bốn phân của thước thợ thông dụng thời ấy, mỗi chữ ứng với một tấc tám phân. Con số 42,9 cm là quy đổi của thước cuộn in sẵn hiện nay; quy đổi từ thước thợ đời Minh ra xăng-ti-mét cho ra số hơi khác tuỳ người tính, vì độ dài "một thước" mỗi thời mỗi nơi không giống nhau.

Trong tập quán người Hoa, cây tám chữ này còn gọi là thước cửa (Môn Quang xích), tức dùng cả để đo cửa. Đây là chỗ khác lớn nhất với thợ Việt: ở Việt Nam, cửa và khoảng thông thủy lại đo bằng cây 52,2.

Cây 38,8 gắn với tên Đinh Lan, nhân vật trong truyện Nhị Thập Tứ Hiếu khắc tượng gỗ cha mẹ để thờ. Tên gắn với một người con hiếu thảo làm đồ thờ, nên thước này dành cho mộ phần và đồ thờ. Mười chữ của nó (Đinh, Hại, Vượng, Khổ, Nghĩa, Quan, Tử, Hưng, Thất, Tài) khớp với thước âm phần thợ Việt đang dùng. Trên thước cuộn in sẵn của người Hoa, cây Đinh Lan thường in cùng cây Lỗ Ban thành hai hàng.

Cây 52,2 là cây khó truy gốc nhất. Chúng tôi chưa tìm thấy cây thước tám cung Quý Nhân, Hiểm Họa, Thiên Tai, Thiên Tài, Nhân Lộc, Cô Độc, Thiên Tặc, Tể Tướng trong các đoạn về thước của Lỗ Ban Kinh mà chúng tôi đối chiếu được. Nó là cây thước lưu hành rộng trong giới thợ và trên thước cuộn ở Việt Nam. Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc, nhưng chưa có cái nào chúng tôi kiểm được, nên không nêu ở đây.

Lỗi hay gặp khi dùng thước

1. Dùng sai cây. Lỗi phổ biến nhất, như bảng ở trên đã cho thấy: đo giường bằng thước cửa, đo cửa bằng thước bàn.
2. Đo phủ bì thay vì lọt lòng khi đo cửa, cổng. Khung bao dày 4 – 6 cm mỗi bên làm số đo lệch gần một cung nhỏ.
3. Chọn số sát ranh giới. Trát vữa, ốp đá, sơn bả làm số đo thật lệch vài mi-li-mét tới vài xăng-ti-mét. Nên chọn số nằm giữa đoạn tốt. Công cụ của site báo luôn khoảng cách tới ranh giới.
4. Tin thước cuộn rẻ tiền. Vạch in có thể lệch. Kiểm bằng cách đo đúng 52,2 cm (hoặc 42,9, 38,8) trên phần thước thường của cùng cuộn, xem vạch hết vòng có khớp không.
5. Đo xong mới thiết kế công năng. Làm ngược: chọn số đẹp rồi ép đồ vật theo. Đúng ra phải chọn kích thước dùng được trước, rồi mới xê dịch vài phân cho rơi vào cung tốt.

Sách cổ nói gì

Lỗ Ban Kinh, đoạn về thước, đại ý: thước Lỗ Ban dài một thước bốn tấc bốn phân thước thợ, chia tám tấc, mỗi tấc mang một chữ theo thứ tự Tài, Bệnh, Ly, Nghĩa, Quan, Kiếp, Hại, Bản; người thợ làm cửa, làm đồ thì lấy chữ tốt mà dùng. — Lỗ Ban Kinh (dẫn đại ý)

Bình: điều đáng chú ý là sách không bảo thợ "chọn số đẹp rồi làm cửa theo", mà đặt thước vào trong quy trình nghề: đã có kích thước theo công năng và quy cách, thợ mới dùng thước để tinh chỉnh. Thước Lỗ Ban vì vậy là một lớp sau cùng của thiết kế, giống cách người thợ may chỉnh vài phân cho vừa dáng, không phải người quyết định kiểu áo.

Đọc cho đúng mức

• Đoạn Lỗ Ban Kinh dẫn đại ý; chúng tôi không trích nguyên văn vì các bản lưu hành khác chữ nhau ở đoạn này.
• Tên các cung (Tài, Bệnh, Quý Nhân, Thiên Tặc…) là lời chúc và lời răn của nghề mộc xưa. Không có kiểm chứng nào cho thấy một ô cửa rơi vào cung Cô Độc làm người trong nhà cô độc.
• Ba cây thước là ba truyền thống khác nhau, không phải ba phần của một hệ thống. Thợ Hoa, thợ Việt và các thầy dùng khác nhau; không có cách nào "đúng duy nhất".
• Mọi số đo trong bài tính bằng bộ máy của công cụ thước Lỗ Ban của site; nhập lại vào công cụ sẽ ra cùng kết quả.
• Kích thước an toàn và tiện dụng (lối thoát nạn, chiều cao lan can, chiều cao bậc) luôn đứng trước thước Lỗ Ban.

Việc nên làm

• Trước khi tra thước, ghi ra kích thước công năng cần có: cửa cho tủ lạnh đi qua, giường cho hai người, bàn thờ vừa bức tường.
• Xác định món đồ là khoảng rỗng, khối đặc hay đồ thờ để chọn đúng cây thước.
• Nhập kích thước vào công cụ, xem cung và khoảng cách tới ranh giới; ưu tiên số nằm giữa đoạn tốt.
• Nói rõ với thợ là đo lọt lòng hay phủ bì, và ghi kích thước hoàn thiện (sau trát, ốp) chứ không phải kích thước thô.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Lỗ Ban Kinh (Lỗ Ban Kinh Tượng Gia Kính), sách thợ cuối đời Minh — đoạn về thước tám chữ (dẫn đại ý).
• Lỗ Ban Doanh Tạo Chính Thức, sách thợ đời Minh — tiền thân của Lỗ Ban Kinh (đại ý, theo giới thiệu của giới nghiên cứu kiến trúc).
• Nhị Thập Tứ Hiếu — truyện Đinh Lan khắc gỗ thờ cha mẹ (đại ý).
• Bảng số đo: tính bằng công cụ Thước Lỗ Ban của aihuyenhoc (ba thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm).