Chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính: thế đất nơi nhà chùa chọn

Chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính chọn ba kiểu đất khác nhau: Chùa Hương trong núi đá vôi, đi thuyền theo suối vào hang; Yên Tử trên đỉnh cánh cung Đông Triều, đi bộ qua rừng mà lên; Bái Đính tựa núi bên Tràng An. Điểm chung không phải "huyệt quý" mà là chỗ tách khỏi đời thường, có đường hành hương, có cảnh để tâm lắng lại.

Bài này đọc ba nơi như di sản cảnh quan. Nó cố ý tránh lối nói "chùa này đặt trên huyệt đế vương" hay gặp trên mạng, vì lối nói ấy vừa không kiểm được, vừa làm lệch ý nghĩa của nơi thờ Phật.

Nhà chùa chọn đất theo tiêu chí nào

Theo giới luật Phật giáo, chỗ tu hành lý tưởng là a-lan-nhã (phiên âm từ tiếng Phạn), tức nơi vắng lặng, cách xa làng xóm vừa đủ để không nghe ồn ào nhưng vẫn khất thực được. Tiêu chí gốc là tĩnh, không phải "khí".

Khi Phật giáo vào Trung Hoa rồi Việt Nam, nhà chùa gặp văn hoá kham dư và dần dùng chung ngôn ngữ ấy. Tục ngữ Trung Hoa có câu "thiên hạ danh sơn tăng chiếm đa" — núi đẹp trong thiên hạ, nhà sư chiếm phần nhiều. Câu ấy nói cả hai mặt: nhà chùa có con mắt chọn cảnh, và cảnh đẹp thường là núi. Ngôn ngữ chung ấy — núi tựa, nước trước, minh đường thoáng — vì thế cũng hiện diện ở nhiều chùa Việt.

Ở Việt Nam, ba kiểu đất chùa hay gặp:

Chùa Hương: suối, núi đá vôi và hang

Quần thể Chùa Hương ở vùng núi Hương Sơn (Mỹ Đức, Hà Nội). Người hành hương xuống thuyền ở bến, theo suối Yến len giữa các núi đá vôi, rồi đi bộ lên động Hương Tích. Cửa động có năm chữ "Nam Thiên Đệ Nhất Động", tương truyền do chúa Trịnh Sâm đề năm 1770.

Thế đất Chùa Hương là thế karst — núi đá vôi bị nước mưa hoà tan qua hàng triệu năm, để lại những khối núi dựng đứng, thung lũng ngập nước và hang động. Dân gian gọi tên nhiều ngọn núi ở đây theo hình vật, đồ vật quen thuộc trong đời sống — một lối đặt tên quen thuộc của phép xem thế đất hình vật — xem thế đất hình vật.

Đọc như phong thuỷ, đây là chỗ "sơn hoàn thuỷ bão" — núi vây, nước ôm. Đọc như người đi lễ, đây là một hành trình: đi thuyền chậm giữa núi, lên dốc, rồi bước vào lòng hang tối và mát. Không gian được thiết kế để người ta bỏ lại ồn ào phía sau trước khi đến chỗ thờ. Đó là ý nghĩa thật nhất của thế đất Chùa Hương.

Yên Tử: đường lên là đường tu

Yên Tử (Uông Bí, Quảng Ninh) có đỉnh cao khoảng 1.068 m, trên đỉnh là chùa Đồng. Năm 1299, vua Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành, về sau được tôn là tổ thứ nhất của Thiền phái Trúc Lâm. Tam Tổ Thực Lục chép đời tu hành của ngài và hai vị tổ kế tiếp ở đây.

Về địa hình, Yên Tử thuộc cánh cung Đông Triều, một trong bốn cánh cung núi vùng Đông Bắc chụm về Tam Đảo (xem long mạch Việt Nam). Từ đồng bằng nhìn lên, Yên Tử là đỉnh cao nổi bật của dải núi chạy dọc vùng duyên hải Đông Bắc.

Thế đất ở đây đọc theo trục dọc: từ chân núi qua các chùa Giải Oan, Hoa Yên, các am, tháp, lên dần tới chùa Đồng trên đỉnh. Mỗi chặng lên cao là một chặng bỏ bớt — đúng tinh thần một vị vua rời ngai vàng để tu. Rừng tùng cổ dọc đường càng làm rõ tính cách biệt.

Bái Đính: chùa cổ trong núi và quần thể mới

Bái Đính (Gia Viễn, Ninh Bình) cần tách hai lớp:

• Chùa Bái Đính cổ trên núi Bái Đính, gắn với hang động thờ Phật và thờ Mẫu, tương truyền gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không đời Lý. Đây là kiểu chùa hang trong núi đá vôi, cùng họ với Chùa Hương.
• Quần thể chùa Bái Đính mới, khởi công từ năm 2003, quy mô rất lớn, với điện thờ, tượng đồng, hành lang La Hán dài.

Cả hai nằm sát vùng Tràng An – Hoa Lư, nơi được UNESCO ghi danh là di sản hỗn hợp năm 2014. Thế đất chung là núi đá vôi xen thung lũng ngập nước — cũng là thế đất mà Đinh Tiên Hoàng chọn làm kinh đô Hoa Lư vì dễ phòng thủ (xem Hoa Lư).

Với quần thể mới, nên đọc như một công trình kiến trúc tôn giáo đương đại tựa vào cảnh quan có sẵn, không như một "huyệt" được phát hiện. Câu hỏi đáng hỏi là công trình hoà với núi và nước đến đâu, chứ không phải nó "trấn" được gì.

Ba nơi, một nguyên tắc

Cả ba đều dùng thế đất để dẫn tâm người đi lễ, chứ không để "thu khí" cho một dòng họ hay một triều đại. Đó là khác biệt căn bản giữa đất chùa và đất mộ trong kham dư.

Sách cổ nói gì

Động đẹp nhất trời Nam. — Văn khắc ở cửa động Hương Tích, tương truyền do chúa Trịnh Sâm đề năm 1770

Bình: năm chữ này khen cảnh, không khen "huyệt". Người đời chúa Trịnh nhìn Hương Tích bằng con mắt thưởng ngoạn và tôn kính, cách nhìn ta nên giữ khi đến đây.

Tam Tổ Thực Lục, chép đời ba vị tổ Trúc Lâm, đại ý kể Trần Nhân Tông lên Yên Tử, khổ hạnh, dựng am, giảng pháp; trọng tâm là việc tu và việc dạy, không nói tới chọn đất theo kham dư. Thiền Uyển Tập Anh, sách chép các thiền sư Việt từ đời Lý trở về trước, cũng đại ý cho thấy các vị thường tìm chỗ núi non vắng vẻ để tu — tiêu chí tĩnh, đúng như giới luật.

Đọc cho đúng mức

Trên mạng có nhiều bài nói "chùa X nằm trên long mạch", "Yên Tử là huyệt đế vương nhà Trần". Những lời ấy không có nguồn trong sách Phật giáo hay chính sử, và kéo một nơi tu hành về chuyện vượng khí cho ai đó. Nên đọc các danh lam như di sản cảnh quan và tín ngưỡng: đẹp vì thiên nhiên, thiêng vì nhiều thế hệ đã đến đó với lòng thành.

Cũng nên nhớ: chùa Hương, Yên Tử, Bái Đính đều là nơi đông người vào mùa lễ hội. Thế đất núi, suối, dốc vừa là vẻ đẹp vừa là chỗ cần cẩn thận khi đi lại.

Việc nên làm

• Đi Chùa Hương bằng thuyền từ bến, đừng bỏ qua đoạn suối: đó là phần chính của thế đất.
• Lên Yên Tử, thử đi bộ ít nhất một đoạn thay vì đi cáp treo hết, để hiểu vì sao đường lên được coi là đường tu.
• Ở Bái Đính, đến cả chùa cổ trên núi, không chỉ quần thể mới, để thấy hai cách dùng cùng một thế đất.
• Gặp lời thuyết minh nói "huyệt đế vương", hỏi lại nguồn.

Nguồn tham khảo

• Tam Tổ Thực Lục — phần Trần Nhân Tông ở Yên Tử (đại ý).
• Thiền Uyển Tập Anh (đại ý về nơi tu của các thiền sư).
• Văn khắc "Nam Thiên Đệ Nhất Động" ở động Hương Tích.
• Hồ sơ di sản Quần thể danh thắng Tràng An (UNESCO ghi danh năm 2014), đại ý về địa hình karst.