Lăng mộ nhà Trần, nhà Lê: Thái Đường, An Sinh, Lam Kinh

Nhà Trần có hai khu lăng: Thái Đường ở Long Hưng (đồng bằng, quê phát tích, nơi táng tổ tiên và các vua đầu triều) và An Sinh ở chân dãy núi Đông Triều (đất gốc của họ Trần, gần Yên Tử, nơi táng phần lớn các vua sau). Nhà Lê sơ táng vua ở Lam Kinh, quê dấy nghiệp Lam Sơn bên sông Chu. Cả ba được chọn trước hết vì là đất quê.

Ba khu lăng trong một bảng

Thái Đường: lăng trên đất phẳng

Long Hưng là đất phát tích của nhà Trần: tổ tiên họ Trần (Trần Kinh, Trần Hấp, Trần Lý, Trần Thừa) được táng ở đây, và các vua đầu triều cũng về đây khi mất. Nhà Trần dựng hành cung Long Hưng làm nơi tổ chức những đại lễ của triều đình.

Đây là điểm đáng nói nhất về Thái Đường: một khu lăng hoàng gia đặt giữa đồng bằng phẳng, không có núi tựa, không có tiền án. Nếu chọn theo sách loan đầu chuẩn (sau có núi, trước có án, hai bên có cánh), Thái Đường không đạt. Nhưng các vua Trần vẫn chọn, vì lý do vượt lên mọi phép xem đất: đây là đất tổ. Táng ở quê là giữ gốc của dòng họ cầm quyền.

Đến năm 1381, triều đình dựng lăng Tư Phúc ở An Sinh để giữ thần vị của Chiêu Lăng (Thái Tông) và Dụ Lăng (Thánh Tông) đưa từ Tam Đường về. Thời ấy quân Chiêm Thành nhiều lần đánh ra Bắc, nên việc này thường được giải thích là để giữ an toàn cho tông miếu; chúng tôi chưa đối chiếu được câu chữ sử ghi lý do.

An Sinh: lăng dưới chân núi, gần đường lên Yên Tử

Đông Triều, theo phả tộc họ Trần, là nơi họ Trần tụ cư đầu tiên; vua Trần Thái Tông lấy đất ấy cấp cho anh là Trần Liễu làm ấp. Từ khi Trần Nhân Tông lên Yên Tử tu hành (1299) và lập Thiền phái Trúc Lâm, vùng chân dãy Đông Triều thành một trung tâm Phật giáo của triều Trần. Các vua đời sau được táng ở đây:

• Thái Lăng: lăng Trần Anh Tông và Thuận Thánh Bảo Từ Hoàng thái hậu.
• Mục Lăng: lăng Trần Minh Tông. Bia Trần triều ghi vua mất ngày 19 tháng Hai năm Đinh Dậu (1357), táng ở lăng xứ Đồng Mục. Đại Nam nhất thống chí, đại ý: lăng ở chân núi xã Yên Sinh, tẩm điện cũ, rồng đá, kỳ lân đá vẫn còn.
• Hy Lăng: Trần Duệ Tông tử trận khi đánh Chiêm Thành năm 1377; theo Đại Việt sử ký toàn thư, triều đình chiêu hồn rồi táng ở Hy Lăng.
• Phụ Sơn Lăng (Trần Dụ Tông), Nguyên Lăng (Trần Nghệ Tông, lăng cuối cùng ở An Sinh), Ngải Sơn Lăng (Trần Hiến Tông).

Địa hình An Sinh khác hẳn Thái Đường: lăng nằm trên các đồi thấp ở sườn Nam dãy núi, lưng tựa núi, mặt nhìn ra vùng đồng bằng ven sông phía Nam. Đây là khung "sau núi trước đồng" đúng kiểu sách địa lý. Nhưng lý do chính nằm ở hai điều không thuộc phong thủy: đất gốc của dòng họ và sự gần gũi với Yên Tử, nơi các vua Trần về già tu hành. Hy Lăng là ví dụ rõ nhất: một ngôi lăng chiêu hồn, không có thi hài, vẫn được đặt ở đây.

Lam Kinh: cung điện và lăng trên cùng một thế đất

Sau khi đánh đuổi quân Minh (1418 – 1428), Lê Lợi lên ngôi, đóng đô ở Đông Kinh (Thăng Long), và cho xây ở quê Lam Sơn một kinh thứ hai gọi là Lam Kinh (Tây Kinh). Năm 1433 vua mất, được táng ở Vĩnh Lăng tại Lam Sơn; văn bia Vĩnh Lăng do Nguyễn Trãi soạn.

Mô tả thế đất Lam Kinh trong tài liệu di tích rất khớp khung tứ linh:

Trên bản đồ, núi Dầu là một đồi nhỏ cao khoảng 70 m, nằm cách khu di tích chừng 400 m về phía Bắc, đúng vai "gối tựa". Khu hoàng thành, cung điện, thái miếu bố trí theo trục Nam – Bắc trên một dải đồi gò; thành dài khoảng 314 m, rộng 254 m, tường phía Bắc cong hình cánh cung; chính điện mặt bằng chữ Công. Vĩnh Lăng nằm trên dải đất bằng cách điện chừng năm mươi mét, trước lăng có hai hàng tượng quan hầu và bốn đôi thú đá: nghê, ngựa, tê giác, hổ.

Điều đáng chú ý: Lam Kinh gộp cung điện và lăng vào cùng một thế đất. Đây vừa là nơi táng vua, vừa là nơi các vua Lê đời sau về bái yết tổ tiên. Thế đất được chọn trước hết vì là đất quê và căn cứ khởi nghĩa; khung tứ linh khớp với nó là điều tốt, nhưng không phải lý do đầu tiên.

Ba lựa chọn, một nguyên tắc

Đặt ba khu cạnh nhau, nguyên tắc chung hiện ra rõ hơn bất kỳ câu phú nào: vua về táng ở quê. Địa hình quê thế nào thì lăng thế ấy:

• Quê đồng bằng (Long Hưng) thì lăng giữa đồng bằng.
• Quê chân núi (Đông Triều) thì lăng trên đồi chân núi.
• Quê trung du (Lam Sơn) thì lăng tựa đồi, nhìn sông.

Phong thủy làm việc bên trong lựa chọn ấy: chọn đồi nào, quay hướng nào, đặt minh đường ở đâu. Nó không quyết định việc táng ở vùng nào. Đây cũng là cách đọc mà bài lăng tẩm triều Nguyễn áp dụng cho Huế: vùng đồi phía Nam kinh đô được chọn trước, rồi trong vùng ấy mới tìm huyệt.

Về chuyện "giữ long mạch"

Quanh các khu lăng có không ít lời truyền: lăng bị người ngoài "phá long mạch", lăng giấu kín để không ai "động" được, vận nhà Trần hết vì lăng bị đào… Những lời ấy không có trong các đoạn sử chép việc táng mà chúng tôi dẫn. Sử ghi những lý do cụ thể hơn: đất tổ, Phật giáo Trúc Lâm, chiến tranh với Chiêm Thành (việc chuyển thần vị năm 1381, lăng chiêu hồn năm 1377). Truyện "phá long mạch" nên đọc như văn học, như bài truyền thuyết long mạch đã phân tích.

Sách cổ nói gì

Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Trần, năm 1377, đại ý: vua Duệ Tông mất trong trận đánh Chiêm Thành; triều đình chiêu hồn, táng ở Hy Lăng. — Đại Việt sử ký toàn thư

Bình: một ngôi lăng không có thi hài vẫn được đặt vào khu lăng tổ ở Đông Triều. Điều này cho thấy ý nghĩa của khu lăng trước hết là tông miếu, nơi dòng họ tụ về, không phải một huyệt đất "kết phát" theo nghĩa của sách địa lý.

Văn bia Vĩnh Lăng do Nguyễn Trãi soạn năm 1433, đại ý: thuật thân thế, công nghiệp của Lê Thái Tổ, việc táng vua ở Vĩnh Lăng, Lam Sơn. — Bia Vĩnh Lăng

Bình: văn bia dành gần trọn cho công nghiệp, rất ít cho đất. Người soạn là bậc văn chương lớn nhất đương thời, và ông đã chọn kể chuyện người hơn là chuyện đất.

Đọc cho đúng mức

• Danh sách lăng và chủ lăng theo tài liệu di tích, có chỗ các nguồn ghi khác nhau (nhất là việc lăng vua nào ban đầu ở Long Hưng, về sau ở An Sinh).
• Lý do chuyển thần vị năm 1381 là cách giải thích phổ biến; chúng tôi chưa đối chiếu câu sử cụ thể.
• Khung tứ linh của Lam Kinh là mô tả của tài liệu di tích hiện đại; văn bản đời Lê về việc chọn đất Lam Kinh chúng tôi chưa tìm được.
• Không nên đọc vận nước qua lăng. Nhà Trần, nhà Lê suy hay thịnh do chính trị, chiến tranh, kinh tế, như sử đã ghi.

Việc nên làm

• Thăm Lam Kinh, đứng ở sân rồng nhìn về phía Nam ra sông Chu, rồi quay lại nhìn đồi núi Dầu phía sau: khung tứ linh hiện ra trọn vẹn trong vài trăm mét.
• Đi An Sinh rồi lên Yên Tử trong cùng một chuyến để thấy vì sao khu lăng nhà Trần gắn với đường lên núi (xem bài chùa và thế đất).
• Khi gia đình chọn đất mộ, nhớ bài học của ba khu lăng: đất quê, sự gần gũi với con cháu và điều kiện đất thật (khô, không ngập) quan trọng hơn lời "kết phát"; xem bài chọn đất đặt mộ.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt sử ký toàn thư — kỷ nhà Trần (việc táng Duệ Tông ở Hy Lăng năm 1377), kỷ nhà Lê (việc táng Lê Thái Tổ ở Vĩnh Lăng năm 1433) (đại ý).
• Bia Vĩnh Lăng — văn bia do Nguyễn Trãi soạn (đại ý).
• Đại Nam nhất thống chí — các mục lăng Đồng Mục, lăng Đồng Hy (đại ý, theo bản dịch).
• Bia Trần triều (ghi ngày mất của Trần Minh Tông, theo tài liệu di tích).
• Tài liệu giới thiệu Khu di tích nhà Trần tại Đông Triều, Khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần ở Long Hưng, Khu di tích Lam Kinh; toạ độ núi Dầu và khu Lam Kinh trên dữ liệu OpenStreetMap.