Hồ Gươm, Hồ Tây trong thế đất Thăng Long: nước tụ, dấu vết sông Hồng và một hệ hồ đã đổi

Trong thế đất Thăng Long, Hồ Tây và Hồ Gươm là nơi "nước tụ" của một đồng bằng do sông Hồng bồi: theo các nhà địa lý, Hồ Tây là một khúc sông Hồng cũ bị bỏ lại, Hồ Gươm là dấu tích một dòng chảy cũ của sông. Hệ hồ ấy đã đổi nhiều qua các đời, nhất là từ cuối thế kỷ 19. Đọc chúng theo phong thuỷ nên bắt đầu từ thủy văn, không bắt đầu từ chuyện "linh khí".

Hai cái hồ do một con sông để lại

Muốn hiểu vì sao Hà Nội nhiều hồ, nhìn vào sông Hồng trước. Sông Hồng chảy qua vùng đất thấp, mùa lũ nước lớn, dòng chính hay đổi chỗ. Mỗi lần đổi, nó để lại những khúc sông cụt, những vũng trũng.

• Hồ Tây theo cách giải phổ biến của các nhà địa lý là một khúc uốn cũ của sông Hồng: dòng sông từng vòng qua đây, rồi cắt thẳng ra phía ngoài, khúc vòng bị bỏ lại thành hồ. Hình dáng cong và đáy bùn dày của hồ hợp với cách giải ấy.
• Hồ Gươm được coi là dấu tích của một dòng chảy cũ, một phân lưu của sông Hồng chạy sâu vào vùng này trước khi bị bồi lấp dần.

Hai hồ vì vậy không phải "tự nhiên mà có giữa đất bằng"; chúng là vết tích lịch sử của con sông. Bài thế đất Thăng Long trong Chiếu dời đô đặt toàn bộ địa hình sông Hồng, Tô Lịch, Hồ Tây cạnh lời chiếu.

Hệ hồ trên bản đồ cổ đã khác bây giờ

Bộ Hồng Đức bản đồ (bắt đầu từ năm 1467, hoàn tất năm 1490 đời Lê Thánh Tông) có một tấm vẽ kinh đô. Bản gốc đã mất, các truyền bản hiện còn chép muộn hơn, có đổi một số địa danh (bài đọc bản đồ cổ Việt Nam nói kỹ). Dù vậy, chúng cho thấy một điều chắc: kinh thành xưa nằm giữa một mạng lưới nước dày hơn bây giờ nhiều: sông Hồng ở phía đông, sông Tô Lịch chảy vòng phía bắc và tây, Hồ Tây rộng ở phía tây bắc, cùng vô số ao, đầm.

Riêng khu Hồ Gươm, các tài liệu lịch sử Hà Nội ghi rằng hồ từng rộng hơn và từng được chia làm hai: Tả Vọng (phần còn lại ngày nay) và Hữu Vọng, về sau gọi là hồ Thủy Quân, nơi tập thủy binh. Từ thập niên 1880, khi người Pháp mở rộng khu đô thị mới, hồ Hữu Vọng và nhiều ao đầm quanh đó bị lấp. Các bản đồ Hà Nội của người Pháp cuối thế kỷ 19 còn vẽ nhiều mặt nước mà ngày nay đã thành phố.

Bài học đầu tiên cho người đọc phong thuỷ: cái "thế nước" của Thăng Long mà sách xưa nói tới không phải cái thế ta thấy hôm nay. Muốn bàn thế đất kinh đô thời Lý, Trần, Lê, phải đặt mình vào bản đồ cũ, không vào bản đồ hiện đại.

"Nước tụ" theo lý thuyết phong thuỷ

Lý thuyết cổ nhất về vai trò của nước nằm trong Táng Thư: khí "gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng"; vì thế người xưa tìm chỗ "gom khí cho khỏi tan, cho khí đi mà có chỗ dừng", gọi là phong thuỷ; và "được nước là trên hết, che gió thứ nhì". Lời chú trong sách dẫn câu của Dương Quân Tùng: "minh đường tiếc nước như tiếc máu".

Đặt lý thuyết ấy lên kinh thành giữa đồng bằng:

Hai cột cuối thường nói cùng một điều bằng hai thứ ngôn ngữ. Một kinh thành giữa đồng bằng lũ cần chỗ chứa nước; người làm phong thuỷ gọi đó là nước tụ, người làm thủy lợi gọi đó là hồ điều hoà. Khi một hồ bị lấp, cả hai thứ ngôn ngữ đều thấy mất mát: người làm phong thuỷ nói "phá minh đường", người làm đô thị thấy phố ngập mỗi trận mưa to.

Lời bàn cổ về thế đất đồng bằng sông Hồng

Văn bản cổ bàn thẳng về thế đất kinh đô vùng sông Hồng hiếm hơn ta tưởng. Một đoạn rõ ràng là tờ dâng của Nguyễn Nhữ Thuyết năm 1397, khi Hồ Quý Ly định dời đô vào Thanh Hoá: "Nay đất Long Đỗ, núi Tản Viên, sông Nhị Hà, cao sâu bằng rộng, các bậc đế vương từ xưa mở nền dựng nước đều lấy làm gốc". Bốn chữ "cao sâu bằng rộng" tóm cả thế đất: núi cao ở xa (Tản Viên), sông sâu ở gần (Nhị Hà, tức sông Hồng), đất bằng và rộng ở giữa. Hồ Tây, Hồ Gươm là chi tiết bên trong cái khung ấy (bài Thành nhà Hồ kể tiếp câu chuyện tờ dâng này).

Đừng gán "linh khí" cho hồ

Hai hồ gắn với nhiều truyện: truyện cáo chín đuôi và Hồ Tây trong Lĩnh Nam chích quái, truyện trâu vàng, truyện Lê Lợi trả gươm cho rùa thần ở hồ Tả Vọng làm nên tên "Hoàn Kiếm". Những truyện ấy là di sản văn học dân gian quý, nhưng không phải dữ kiện địa lý.

Ba lý do để tách chúng khỏi phần đọc thế đất:

1. Truyện ra đời sau, giải thích tên gọi, không mô tả địa hình.
2. Gán "linh khí" cho một mặt nước dễ dẫn đến những lời bán dịch vụ "khai thông", "trấn" hồ, hay những lời đồn khi hồ có hiện tượng lạ (cá nổi đầu, nước đổi màu) mà nguyên nhân thật là ô nhiễm, thời tiết.
3. Lý thuyết phong thuỷ cổ tự nó cũng không nói về "linh khí của hồ"; nó nói về nước giữ khí, tức một vai trò của địa hình.

Sách cổ nói gì

Dịch: Kinh rằng: khí gặp gió thì tan, gặp nước ngăn thì dừng. Người xưa gom nó cho khỏi tan, cho nó đi mà có chỗ dừng, nên gọi là phong thuỷ. Phép phong thuỷ, được nước là trên hết, che gió thứ nhì. — Táng Thư, nội thiên

Dịch: Nay đất Long Đỗ, núi Tản Viên, sông Nhị Hà, cao sâu bằng rộng, các bậc đế vương từ xưa mở nền dựng nước đều lấy làm đất gốc. — Nguyễn Nhữ Thuyết, tờ dâng năm 1397, chép trong Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục

Bình: câu Táng Thư cho lý thuyết, câu của Nguyễn Nhữ Thuyết cho một lần áp dụng thật vào đất Thăng Long. Đáng chú ý là ông không nhắc hồ nào; ông nói núi xa, sông lớn, đất bằng. Hồ là chi tiết bên trong, quan trọng với đời sống, nhưng trong mắt người xưa, khung lớn của thế đất là núi và sông.

Đọc cho đúng mức

• Lời giải Hồ Tây là khúc sông cũ, Hồ Gươm là dấu tích dòng chảy cũ là cách giải phổ biến của giới địa lý; chi tiết thời điểm hình thành còn nhiều ý kiến.
• Mốc chia Tả Vọng – Hữu Vọng và việc lấp Hữu Vọng từ thập niên 1880 theo các tài liệu lịch sử Hà Nội phổ biến; năm cụ thể các tài liệu ghi lệch nhau.
• Hồng Đức bản đồ hiện còn là truyền bản muộn; không nên dựa vào nó để đo diện tích hồ thời Lê.
• Phần đối chiếu "vai trò theo phong thuỷ – vai trò thật" là cách đọc của chúng tôi, không trích từ sách cổ nào.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài "phong thuỷ Hà Nội", hỏi xem tác giả đang nói về hệ hồ của thời nào.
• Đặt bản đồ Hà Nội hiện nay cạnh một bản đồ thời Pháp đầu thế kỷ 20 để thấy những mặt nước đã mất.
• Khi bàn chuyện nhà ở cạnh hồ, đọc nước theo nghĩa thật trước (ngập, ẩm, gió), rồi mới tới nghĩa phong thuỷ.
• Coi các truyện về hồ là văn học dân gian để giữ gìn, không phải căn cứ để chọn đất.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, nội thiên (nguyên văn, bản Wikisource tiếng Hán, kèm lời chú).
• Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục — chính biên quyển 11, năm Đinh Sửu (1397), tờ dâng của Nguyễn Nhữ Thuyết (nguyên văn).
• Hồng Đức bản đồ — tấm bản đồ kinh đô, truyền bản lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (đại ý).
• Các bản đồ Hà Nội của người Pháp cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20; tài liệu lịch sử Hà Nội về hồ Tả Vọng, Hữu Vọng (đại ý).